Δ. Μητρόπουλος: Τι Σύνταγμα θέλουμε;

Ορίζοντας το Σύνταγμα θα μπορούσαμε να πούμε ότι πρόκειται για έναν καταστατικό χάρτη του Κράτους ή με άλλα λόγια μπορούμε να πούμε ότι πρόκειται για μία παγωμένη εικόνα περί της έννομης θέλησης (δίκαιο) που χαρακτηρίζει ένα έθνος – ένα κράτος. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή: Το δίκαιο εμφανίζεται ιστορικά σχεδόν ταυτόχρονα με το κράτος, την ιδιοκτησία, το γάμο, τη διοίκηση – το αγνοούν δε οι κατώτερες κοινωνίες οι οποίες μάλλον εμπιστεύονται την ελευθέρως εκφραζόμενη κοινή γνώμη του χωριού. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της παλαιάς ρωσικής κυβέρνησης που ίδρυσε στα Αλεούτια Νησιά δικαστήρια, που όμως παρέμεναν πάντοτε χωρίς απασχόληση (W.Durant, Παγκόσμιος Ιστορία του Πολιτισμού). Θα πρέπει να αναρωτηθούμε: Υπάρχει άραγε κάτι που αντικαθιστά το Νόμο σε τέτοιου τύπου κοινωνίες; Μία εύκολη υπόθεση είναι ότι  είτε υπάρχουν παραδόσεις και έθιμα εξίσου άκαμπτα και αυστηρά με τους νόμους είτε συνηθίζεται η αυτοδικία ως άσκηση του δικαιώματος της εκδικήσεως εκ μέρους της οικογένειας του θύματος.

Ας ορίσουμε όμως καθαρά τις έννοιες κράτος, δίκαιο, έθιμο ώστε να αποκτήσουμε κοινή αντίληψη περί αυτών:

Ο Νίτσε (Genealogy of Morals) αναφέρει ότι «ένα κοπάδι από ξανθά αρπακτικά κτήνη – μία φυλή κατακτητών, η οποία με ολόκληρον τον στρατιωτικό μηχανισμό της και τη δύναμιν καταναγκασμού, βυθίζει τα φοβερά της δόντια εις έναν πληθυσμό αριθμητικώς ανώτερο, ο οποίος όμως παραμένει σε κατάσταση αποδιοργανώσεως… αυτή είναι η προέλευσις του Κράτους». Ο Oppenheimer (The State) αναφέρει ότι το Κράτος είναι το αποτέλεσμα της κατακτήσεως και της εγκαταστάσεως των νικητών ως κυρίαρχου τάξεως επί των ηττημένων, ενώ ο W.Durant υποστηρίζει ότι με την εμφάνιση του Κράτους γίνεται ο εξωτερικός πόλεμος καταστρεπτικότερος από οποιαδήποτε άλλη εποχή με ταυτόχρονη διατήρηση της εσωτερικής ειρήνης. Κατ’ αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να οριστεί ότι το Κράτος είναι η εσωτερική ειρήνη με σκοπό τη διεξαγωγή εξωτερικού πολέμου.

Περί του Εθίμου, έναν ενδιαφέρον ορισμό δίνει πάλι ο Will Durant στο σπουδαίο έργο του ‘Παγκόσμιος Ιστορία του Πολιτισμού’: «Έθιμο είναι ένα σύνολο σκέψεων και πράξεων καθιερωμένο από το χρόνο, το οποίο εξασφαλίζει σε μία κοινωνία τη σταθερότητα και την τάξη… Το έθιμο ανταποκρίνεται εις το σπουδαίο νόμο της οικονομίας των δυνάμεων και γι’ αυτό το λόγο η πρωτότυπος σκέψη και η καινοτομία θεωρούνται διαταραχές της κανονικότητας (του εθίμου και συνεπώς της κοινωνίας) και δεν γίνονται παραδεκτές παρά μόνον μέσω μίας αναπόφευκτης αναπροσαρμογής ή για την κατάκτηση ενός ιδανικού». Αν προστεθεί στο Έθιμο (όπως ορίζεται παραπάνω) και ένας φόβος υπερφυσικής τιμωρίας, τότε γίνεται εύκολα αντιληπτή η δύναμη – δυνατότητα της Εκκλησίας να θέτει περιορισμούς και ποινές, που σε παλαιότερες εποχές έφταναν μέχρι και το θάνατο. Η ψυχολόγος Μαρία Λασσιθιωτάκη δίνει έναν λίγο διαφορετικό ορισμό για το Έθιμο: «τα έθιμα είναι καθιερωμένα, σεβαστά και ευχάριστα κοινωνικά πρότυπα συμπεριφοράς, μέσα σε συγκεκριμένο χωροχρονικό πλαίσιο. Η επανάληψη ή η αναμονή τους προσφέρουν συνήθως χαρά , έχουν θετική συναισθηματική αξία και συλλογικότητα, εντείνουν τους δεσμούς και την συλλογική επικοινωνία» (http://www.selftherapy.gr/?page_id=24). 

Η αναζήτηση του ορισμού του Δικαίου δεν θα μπορούσε παρά να είναι αρχικά ετοιμολογική: Δίκαιο àεκ του δείκνυμι, δείχνω το πρέπον – το ορθόν. Κατά τον Πλάτωνα (Πολιτεία), Δίκαιον είναι αυτό που αρμόζει στον καθένα ανάλογα προς τις πράξεις του, το ήθος του, την αξία του και τη συμπεριφορά του («το τα οφειλόμενα εκάστω αποδιδόναι δίκαιον εστί»), ενώ κατά τον Αριστοτέλη (Ηθικά Νικομάχεια) είναι άκρα αδικία «η ανισότης επί ίσων και η ισότης επί ανίσων». Αξίζει να αναφερθεί ότι σύμφωνα με τη μυθολογία ο Ζευς έστειλε με τον Ερμή σε όλους τους ανθρώπους, την Αιδώ και τη Δίκη και συνεπώς ουδείς μπορεί να επικαλεσθεί την άγνοια δικαίου αφού αυτό ενοικεί μέσα του. Από την άλλη πλευρά, ο Μοντεσκιέ ως γνήσιος εκπρόσωπος του ευρωπαϊκού τρόπου σκέψης, στο μεγάλο έργο του ‘Το Πνεύμα των Νόμων’ χρησιμοποιεί αντί του δικαίου τη λέξη νόμος και αναφέρει ότι υπάρχουν πολλών ειδών νόμοι, όπως ο φυσικός νόμος (τα φυσικά δικαιώματα όντων προικισμένων με λογική), ο νόμος των εθνών (διέπει τις σχέσεις μεταξύ των εθνών), ο πολιτικός νόμος (καθορίζει τις σχέσεις μεταξύ ατόμου και κράτους), ο αστικός νόμος (καθορίζει τις σχέσεις των ατόμων μεταξύ τους) και υποστηρίζει ότι οι παραπάνω νόμοι καθορίζονται πρωτίστως από τις εδαφολογικές και κλιματολογικές συνθήκες και δευτερευόντως από την ψυχολογία, την οικονομία, την κυβέρνηση, τη θρησκεία, τα ήθη και τους τρόπους του λαού.

Όπως γίνεται αντιληπτό από τα παραπάνω, το ζήτημα που θα ‘πρεπε να μας απασχολεί κατά κύριο λόγο, δεν είναι τι σύνταγμα θέλουμε, αλλά τι έθνος (και τι κράτος) είμαστε, από που ερχόμαστε και που θέλουμε να πάμε. Είναι άραγε το Δίκαιο κάτι που ενοικεί μέσα μας (όπως έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι) ή είναι ένας νόμος που πηγάζει από μία εξουσιαστική δομή; Χρειάζεται άραγε ο ελληνικός λαός μία συνταγματική κατοχύρωση των ελευθεριών του ή ιστορικά η ελευθερία ενός λαού κατοχυρώνεται μέσω αγώνων; Και αν πούμε ότι εντάξει, ένα σύνταγμα συνηθίζεται να υπάρχει σαν καταστατικός χάρτης του Κράτους, εμείς εδώ στην Ελλάδα πού θα στηρίξουμε το νέο μας σύνταγμα; Στην ιστορική μας παράδοση, τα έθιμά μας, τον πολιτισμό και την εν γένει ταυτότητά μας ή στην αυθαίρετη έννομη θέληση ενός κόμματος ή έστω ενός ρεύματος της κοινωνίας μίαν συγκεκριμένη χρονική στιγμή; Κλείνοντας, αξίζει να επαναληφθεί ότι εξ ορισμού το Σύνταγμα είναι μία παγωμένη εικόνα, ενώ το Έθνος είναι μία οντότητα με παρελθόν, παρόν και μέλλον. Ας αναλογιστούμε όλοι πόση ζωή μπορεί να χωρέσει σε μία φωτογραφία…

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ