Στο Μικρόφωνο με τον Δ. Καζάκη – 28 Σεπτεμβρίου 2015

O οικονομολόγος και γ.γ. του Ε.ΠΑ.Μ. Δημήτρης Καζάκης, στην εκπομπή "Στο μικρόφωνο" του διαδικτυακού σταθμού e-roi.gr . Μαζί του ο Γιάννης Αθανασιάδης, Α' αναπληρωτής Γ. Γ. του Ε.ΠΑ.Μ. την Δευτέρα 28 ‎Σεπτεμβρίου ‎2015.

Εκπομπή – αφιέρωμα στο ΕΑΜ

Αγαπητές φίλες και φίλοι, καλό μεσημέρι, στο μικρόφωνο ο Δημήτρης Καζάκης.

Δ. Καζάκης: Σαν χθες, στις 27 Σεπτεμβρίου 1941, ιδρύεται το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, το ΕΑΜ. Αναφερόμαστε στο ΕΑΜ για να μπορέσουμε τουλάχιστον να καταλάβουμε τι ακριβώς είναι, τώρα βεβαίως, εγώ καταλαβαίνω ότι υπάρχουν δύο μεγάλες ομάδες ακροατών... ή μάλλον υπάρχει και μια τρίτη ομάδα ακροατών, που όταν ακούνε ΕΑΜ, πρώτον, εξισώνουν το ΕΑΜ με το ΚΚΕ. Υπάρχει μία τέτοια... Είτε το κάνουν με αρνητικό πρόσημο, θεωρώντας ότι το ΕΑΜ τελικά δεν ήταν τίποτα άλλο παρά η εισαγωγή στον εμφύλιο, και ή απλούστατα δεν τους ενδιαφέρει γιατί δεν ξέρουν κιόλας και το τι συνέβη τότε.

Ξέρετε, καταντήσαμε... έγιναν χρόνια και χρόνια η προσπάθεια να αποκατασταθεί η λεγόμενη εθνική αντίσταση, που τελικά έγινε, τον Αύγουστο του 1982. Και που εκείνη η Βουλή θα μείνει ιστορική, καθότι όντως αποκατέστησε την εθνική αντίσταση και ξεφτίλισε τους αντιστασιακούς, δίνοντάς τους κάτι πενιχρά... κάτι πενιχρές συντάξεις, λες και οι αντιστασιακοί πολέμησαν... ε... ή μάλιστα έδωσαν ό,τι έδωσαν μόνο και μόνο για να πάρουν αυτήν τη σύνταξη. Γνωρίζοντας, βεβαίως, από πρώτο χέρι πάρα πολλούς αντιστασιακούς παλιούς, και κυρίως μέλη, γιατί τότε αποκαταστάθηκε η αντίσταση του ΕΑΜ – ΕΛΛΑΣ, διότι... και μάλιστα χωρίς να καταργηθεί ο νόμος της χούντας που όριζε ότι πατριώτες και αντιστασιακοί ήταν και οι ταγματασφαλίτες, κάτι που δεν τόλμησε κανένα εμφυλιακό καθεστώς να επιβάλει, ούτε μετεμφυλιακό, το καθόρισε η χούντα.

Αυτός ο νόμος μέχρι και σήμερα, δεν έχει καταργηθεί κι έτσι, μαζί με τις πρόστυχες συντάξεις προς τους λεγόμενους... εε... αντιστασιακούς, όπου τέλος πάντων, μ' αυτόν τον τρόπο ή τότε κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ εξαγόρασε τη μνήμη και τη σχέση τους με την ιστορία – ή προσπάθησε τουλάχιστον – γιατί πάρα πολλοί δεν τις δέχτηκαν αυτές τις συντάξεις, δεν τις πήρανε καν αυτές τις συντάξεις, εξομοιώθηκε η δράση του μεγαλύτερου... της μεγαλύτερης αντιστασιακής οργάνωσης στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο κατά την κατοχή, με τη δράση των ταγματασφαλιτών και των γερμανοτσολιάδων. Έτσι καταλαβαίνουμε την ιστορία. Και είναι λογικό. Η γενιά αυτή που πολέμησε εκείνη την εποχή και που, τέλος πάντων, μεγαλούργησε, ή έζησε την εποποιία αυτής της εθνικής αντίστασης, σιγά- σιγά φεύγει από το ιστορικό προσκήνιο της χώρας, λόγω ηλικίας, ελάχιστοι πλέον επιβιώνουν, κι έτσι είναι η θαυμάσια ευκαιρία για το κομματικό κατεστημένο αριστεράς και δεξιάς να ξεφτιλίσει τελείως την ιστορία του ΕΑΜ.

Γ. Αθανασιάδης: Δημήτρη, μισό λεπτό, ακριβώς αυτό το πράγμα είναι που υπάρχει σήμερα, είναι αυτό που είπες από την αρχή, υπάρχει μία σύγχυση, ένα μπέρδεμα, ο κόσμος δεν ξέρει την ιστορία, νομίζει ότι το ΕΑΜ ήτανε μια καθαρά... εε... ένα καθαρά μόρφωμα που' φτιαξε το ΚΚΕ, δε γνωρίζει τα στοιχεία τα πατριωτικά, τα εθνικοαπελευθερωτικά και γι' αυτόν ακριβώς το λόγο και υπάρχει και μεγάλη παρεξήγηση και στα γκρουπούσκουλα της αριστεράς τα οποία θεωρούν οτιδήποτε πατριωτικό ως εθνικιστικό, ενώ αποδέχονται τη δράση του ΕΠΑΜ... ε... του ΕΑΜ, συγνώμη.

ΚΑΖΑΚΗΣ: Το ζήτημα... το βασικό ζήτημα για μένα και νομίζω από κει πρέπει να ξεκινήσει κανείς, είναι οι μύθοι που έχουν συσσωρευτεί, αυτοί, λόγω της προσπάθειας... ε... λόγω της προσπάθειας να χτυπηθεί και να εξομοιωθεί το ΕΑΜ με τον εμφύλιο. Το πρώτο πράγμα που πρέπει να πούμε είναι ότι η πρώτη και μοναδική προσπάθεια που έγινε, ώστε να ενωθεί ο ελληνικός λαός, να υπάρξει δηλαδή εθνική ενότητα, που εκπροσωπούσε κατά βάση τον ίδιο το λαό πρωτογενώς και όχι οποιαδήποτε άλλη προσπάθεια από τα πάνω. Κι αυτή είναι η μοναδική φορά που επιτυγχάνεται στην ελληνική ιστορία. Δεν έχει ξαναεπιτευχθεί από τότε, δεν έχει ξαναγίνει κάτι τέτοιο και βεβαίως γι' αυτό κι έχει αμαυρωθεί.

Ας θυμηθούμε λιγάκι, ότι μετά την κατάρρευση του μετώπου και τη συνθηκολόγηση, ή μάλλον τη συνθηκολόγηση και την κατάρρευση του μετώπου, απ' τον Τσολάκογλου, η πολιτική ηγεσία της Ελλάδος διχάζει... διχάζεται ξανά, υπηρετώντας ξένα συμφέροντα, και φυσικά αφήνει ακέφαλο τον ελληνικό λαό στην τύχη  του. Ο μεν βασιλιάς ορκίζει τον Τσουδερό, μόνο και μόνο για να αποκτήσει έρεισμα στους βενιζελικούς, πρώην εχθρούς του. Ο Τσουδερός μάλιστα αναφέρει στα απομνημονεύματά του ότι όταν τον όρκισε πρωθυπουργό ο βασιλιάς, τον κάλεσε δηλαδή μετά την αυτοκτονία του Κορυζή,  ο οποίος αυτοκτονεί γιατί δεν αποδέχεται, δεν δεχόταν καν την ιδέα να υπογράψει την παράδοση της χώρας, δηλαδή να' ναι η πρώτη και μοναδική του πράξη ως πρωθυπουργού της χώρας, έστω και υπηρεσιακού να' ναι η παράδοση της χώρας στους Γερμανούς κατακτητές, μετά ο βασιλιάς εκτάκτως, καλεί τον Τσουδερό. Ο Τσουδερός ανήκε στο κόμμα των φιλελευθέρων, των βενιζελικών δηλαδή, και ήταν ορκισμένος αντιβασιλικός, ή τουλάχιστον έτσι φέρονταν την εποχή εκείνη και μάλιστα ο Τσουδερός λέει στα απομνημονεύματά του, ότι εκείνη... μέχρι εκείνη τη στιγμή που τον κάλεσε ο βασιλιάς, ήταν υπό στενή αστυνομική επιτήρηση, κρατούμενος κατ' οίκον, δηλαδή, στο σπίτι του κλεισμένος με αστυνομικούς. Διότι, ήταν χαρακτηρισμένος αντιβασιλικός, ήταν ενάντια στο βασιλιά και φυσικά ενάντια στο καθεστώς της 4ης Αυγούστου. Και ήταν από τους πολιτικούς, αστούς πολιτικούς, να το πούμε έτσι, της προηγούμενης κατάστασης, οι οποίοι ήταν υπό αυστηρή αστυνομική επιτήρηση. Όχι πως έκανε τίποτα ενάντια στο καθεστώς, αλλά λέμε. Και τον καλεί ο βασιλιάς λοιπόν, να αναλάβει πρωθυπουργός. Την κοπανάνε, καθότι... εε... παίρνουν το χρυσό μαζί και εγκαταλείπουν τη χώρα, ήδη προ εξαμήνου είχανε παραδώσει τη Κρήτη στις αγγλικές δυνάμεις, υπό αγγλική ηγεσία και βεβαίως εγκαταλείπουν τη χώρα, λέγοντας στο λαό ότι συνεχίζουν τον αγώνα στη Μέση Ανατολή, ή τέλος πάντων, συνεχίζουν τον αγώνα μαζί με τους Βρετανούς συμμάχους.

Εδώ δεν έχει νόημα να πούμε ή να αναφερθούμε στο βρώμικο ρόλο που παίξαν οι Βρετανοί και το τι καταστροφές επήλθαν... τι καταστροφή επήλθε από την τακτική των Βρετανών την εποχή εκείνη και πώς ευνόησαν την ήττα που δέχτηκε ο ελληνικός στρατός την εποχή εκείνη, είναι χαρακτηριστικό όλων των πολεμικών επεισοδίων της εποχής εκείνης, από την εποχή του λεγόμενου phoney war, δηλαδή του ψεύτικου πολέμου, ή του ψευδοπολέμου, όπως ονομάζεται ο πόλεμος που ξεκινάει το 1939 και φτάνει μέχρι το 41, όπου οι Βρετανοί δέχονται τη μια καταστροφή μετά τη άλλη, διότι ακολουθούν τακτική αποικιοκρατικού πολέμου και όχι πολέμου αντιφασιστικού χαρακτήρα, όπου καλείται ο λαός να πολεμήσει κι όλα αυτά τα πράγματα, αποφεύγουν να αναμετρηθούν με τους Γερμανούς, αποφεύγουν να... να ρισκάρουν, να το πούμε έτσι, μετωπική αναμέτρηση με τις δυνάμεις του Άξονα, προκειμένου να μην αναγκαστεί η κυβέρνηση του Τσώρτσιλ, η κυβέρνηση των συντηρητικών δηλαδή, να κάνει πλατύτατη στρατολογία μέσα απ' το λαό. Δηλαδή να μην απευθυνθεί στο λαό με ευρύτατη στρατολογία, οπότε αυτό θα καθιστούσε τον πόλεμο, λαϊκό πόλεμο και με όλα αυτά τα χαρακτηριστικά. Φοβόντουσαν περισσότερο οι συντηρητικοί του Τσώρτσιλ κι ο ίδιος ο Τσώρτσιλ φοβόταν περισσότερο το λαό, παρά το γερμανικό ναζισμό και τις χώρες του Άξονα. Άλλωστε, από το 1937 τουλάχιστον, με βάση τα στοιχεία που λέει ο ίδιος ο Ήντεν, υπουργός εξωτερικών του Τσώρτσιλ, διαπραγματευόταν με το Μουσολίνι η Βρετανία, ερήμην φυσικά της Ελλάδος, για να παραδώσουν την Ελλάδα στον ίδιο το Μουσολίνι, αν ο Μουσολίνι δεχόταν ένα modus vivendi  των δύο μεγάλων στόλων που δρούσαν τότε στη Μεσόγειο που ήταν από τη μια ο ιταλικός στόλος και από την άλλη ο αγγλικός στόλος. Εάν λοιπόν γινόταν αυτή η συμφωνία, η Ελλάδα θα παραχωρούνταν αμαχητί στους Ιταλούς.

Δεν έγινε αυτή η συμφωνία τότε, για μια σειρά γεωστρατηγικές αναμετρήσεις της εποχής εκείνης, και έτσι ο Μουσολίνι επιχείρησε μια... ένα είδος αιφνιδιαστικής επίθεσης ενάντια... που όλοι τη γνώριζαν βέβαια, εκείνη την εποχή μπορούσαν να την εκτιμήσουν, ενάντια στο καθεστώς Μεταξά, στην Ελλάδα δηλαδή εκείνης της εποχής και βεβαίως, το αποτέλεσμα ήταν το περίφημο “Alors c' est la guerre”, δηλαδή “λοιπόν έχουμε πόλεμο” του Μεταξά που ισοδυναμεί με Όχι, ενός Μεταξά που το είπε το Όχι, όχι γιατί έτρεφε μεγάλες πατριωτικές... ε... εξάρσεις, αλλά γιατί έτρεμε από τη μια το λαό, από την άλλη τους Βρετανούς και βεβαίως το τι θα σήμαινε για το καθεστώς του κάτι τέτοιο. Βέβαια, από τη στιγμή που έλεγε όχι, τελείωνε το καθεστώς του, αυτό δεν το ήξερε, το διαπίστωνε στην πορεία. Αλλά όποιοι από σας αμφισβητούν το για ποιους λόγους το έκανε, δεν έχει παρά να πάνε στο προσωπικό του ημερολόγιο και να διαβάσουν τη συνέντευξη που υπάρχει μέσα στο λεγόμενο προσωπικό του ημερολόγιο, του Μεταξά, τον 4ο τόμο, όπου υπάρχει συνέντευξη του Μεταξά με τους ξένους ανταποκριτές και τους... μάλλον τους ανταποκριτές εγχώριου και ξένου τύπου, όπου εξηγεί τους λόγους που είπε Όχι. Εάν μου βρείτε έναν πατριωτικό λόγο εκεί, πολύ ευχαρίστως, να μου το διαβάσετε, να μου το στείλετε να το διαβάσω, για να το ξέρω κι εγώ. Εγώ δε βρήκα κανένα. Ήταν όλοι σκοπιμότητας λόγοι, καθαρής πολιτικής σκοπιμότητας, επιβίωσης του καθεστώτος. Δυστυχώς, το καθεστώς του επιβίωσε πολύ περισσότερο απ' ότι... ακόμα και σήμερα το βιώνουμε... Το κράτος όπως το διαμόρφωσε ο Μεταξάς, η πολιτική κατάσταση όπως διαμορφώθηκε επί Μεταξά επιβιώνει μέχρι και τις μέρες μας. Αυτό βλέπουμε σήμερα να καταρρέει. Αυτό το κράτος έχουμε απέναντι σαν εχθρό σήμερα. Λοιπόν. Αλλά αυτό είναι μια άλλη συζήτηση, ευρύτερη.

Πάμε λοιπόν τι έγινε τότε. Λοιπόν, εκείνη την εποχή, όπως ήτανε φυσιολογικό, ο ελληνικός λαός πήρε το Όχι και το' κανε τσαρούχι. Το σύμβολο δηλαδή της λαϊκής εξέγερσης που συμβόλιζε η εποποιία του Αλβανικού. Κανένας δεν περίμενε κάτι τέτοιο, ιδιαίτερα το καθεστώς της 4ης Αυγούστου, ούτε το γενικό επιτελείο ενόπλων δυνάμεων, ούτε απ' τους στρατηγούς των μεραρχιών προκαλύψεως ούτε τίποτα απ' όλα αυτά. Ο λαός, και πάνω στις πλάτες του λαού οι ένστολοι και  χαμηλόβαθμοι και λίγο ανώτεροι αξιωματικοί. Αυτή ήταν η μάχιμη δύναμη του λαού, με όλες τις αντιφάσεις βεβαίως. Για παράδειγμα... όλοι ξέρουμε, ας πούμε, για παράδειγμα το τι έγινε στην Πίνδο με το απόσπασμα του Δαβάκη. Ε... τέτοια... περιστατικά, πραγματικά υπήρχαν, ήταν αξιόλογα, σε επίπεδο τάγματος, ή... τέτοιες δυνάμεις συντάγματος, το πολύ. Οι μεραρχίες ήταν αργές, δυσκίνητες, δεν μπορούσαν οι μεγάλοι σχηματισμοί να λειτουργήσουν, οι μεγάλοι σχηματισμοί, τα σώματα στρατού ακόμα χειρότερα, η κατάσταση ήταν δραματική, από άποψη εφοδίων, ο ίδιος ο Παπάγος στο βιβλίο του λέει ότι είχαν εφόδια... είναι ζήτημα αν είχαν για μια βδομάδα εφόδια οι δυνάμεις προκαλύψεως, ή καθυστερούσε τρομαχτικά η επιστράτευση και ήταν λογικό, δεν υπήρχαν μέσα μεταφοράς, όλα αυτά τα πράγματα, όλα αυτά που συνέθεσαν, να το πούμε έτσι, την εποποιία ενός λαού που συνέτριψε τον φασίστα εισβολέα.

Εκείνη λοιπόν την εποχή, ή μάλλον μετά την κατάρρευση σχεδόν αμέσως, φύονται οργανώσεις αντίστασης, οι οποίες είναι... μια από τις πρώτες, να ευλογήσουμε και τα γένια μας, ήταν η περίφημη Φιλική Εταιρεία, ιδρύεται στην Καλαμάτα. Ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας ήταν κομμουνιστές, κατά κύριο λόγο της... από το... συνδικαλιστές ηγέτες του Εργατικού Κέντρου Καλαμάτας, διότι το Εργατικό Κέντρο Καλαμάτας εκείνη την εποχή ήταν αρκετά ανεπτυγμένο, ήταν το λιμάνι και οι βιομηχανίες στην Καλαμάτα, που ήτανε εξαιρετικά... είχανε μια μεγάλη ανάπτυξη το εργατικό κίνημα της εποχής εκείνης, οπότε ήταν λογικό να μπούνε πρώτοι. Δεν ήταν οι μόνοι όμως, μαζί με αξιωματικούς που γύριζαν από το Μέτωπο και φυσικά πολλούς δημοκράτες. Η Φιλική Εταιρεία ήταν μια απ' τις πρώτες, αλλά σαν την Φιλική Εταιρεία ιδρύονται σχεδόν παντού. Τι είναι εκείνο όμως που κάνει... που οδηγεί στην ίδρυση, στις 27 Σεπτεμβρίου του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου. Κατ' αρχάς να δούμε τους μύθους γύρω από τα ζητήματα αυτά. Ο μύθος που υπάρχει και σε εχθρούς και σε... άσπονδους φίλους του ΕΑΜ, είναι ότι το ΚΚΕ πήρε μια απόφαση και πήγε κι έφτιαξε το ΕΑΜ. Λοιπόν. Κατ' αρχάς να πιάσουμε αυτό το πράγμα. Όντως, το ΕΑΜ ιδρύθηκε από τέσσερα κόμματα. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας, το Σοσιαλιστικό Κόμμα, το κόμμα... του Τσιριμώκου... την...

Γ. Αθανασιάδης: Το Αγροτικό

Δ. Καζάκης: Ναι, και το Αγροτικό Κόμμα. Το κόμμα του Τσιριμώκου... ε... δεν το θυμάμαι αυτήν τη στιγμή... ε... λοιπόν... Με εξαίρεση το κόμμα του Τσιριμώκου, τα υπόλοιπα κόμματα συμμετείχαν στο περίφημο Παλλαϊκό Μέτωπο που είχε δημιουργηθεί επί εποχής Σκλάβενα, όπου το 1936 είχε φτιάξει το περίφημο Σύμφωνο Σοφούλη – Σκλάβενα, στην προσπάθεια να αντιμετωπιστεί η επερχόμενη ψήφιση του Μεταξά και η δικτατορία του, όπως τουλάχιστον φαινόταν. Αποτυχημένη προσπάθεια του αστικού πολιτικού κόσμου, καθότι ο αστικός πολιτικός κόσμος πάντα επέμενε σε τι; Στο τι λένε οι ξένοι παράγοντες και με πλάτες των ξένων πρεσβειών έκανε πάντα πολιτική. Με αποτέλεσμα, να ανοίξει ο δρόμος προς τη φασιστική δικτατορία, που αναδείχθηκε με πλάτες των Βρετανών και φυσικά, διορίστηκε ο Μεταξάς και υποστηρίχθηκε από το βασιλιά. Το ενδιαφέρον ποιο είναι; Μετά την κατάρρευση του μετώπου, είπαμε, είχε διχαστεί πάλι ο ελληνικός λαός. Ή μάλλον σωστότερα, σε επίπεδο πολιτικής ηγεσίας. Ο βασιλιάς με τον Τσουδερό και όσους ακολουθούσαν την οσμή του χρυσού, την κοπανήσανε και πήγανε στη Μέση Ανατολή. Μαύρη πέτρα πίσω τους. Η εντολή που δίνανε προς όλους ήταν “φύγετε από την Ελλάδα όσοι μπορείτε, κι ελάτε, ακολουθήστε την περίφημη κυβέρνηση... την εξόριστη κυβέρνηση, που δεν είχε βεβαίως καμία ουσιαστική νομιμοποίηση από κανέναν, με κανέναν τρόπο, με εξαίρεση το βασιλιά δηλαδή, κι από την άλλη, την ίδια ώρα, μετά από λίγο μάλλον, ορκιζόταν η περίφημη κυβέρνηση Τσολάκογλου, η πρώτη κυβέρνηση Κουίνσλινγκ στην Ελλάδα.

Ποιο ήταν το διάγγελμα του Τσολάκογλου; Το πρώτο πράγμα που έλεγε ήταν ότι εμείς είμαστε η μόνη κυβέρνηση, δεν υπάρχει άλλη και άρα ο ελληνικός λαός δεν είχε κανένα λόγο να συνεχίσει τον πόλεμο, καθότι η πολιτική ηγεσία που τον έβαλε στον πόλεμο τον εγκατέλειψε και εγκατέλειψε τη χώρα. Άρα δεν είχε λόγο να συνεχίσει το πόλεμο ο λαός. Από την άλλη μεριά, οι πολιτικές δυνάμεις που συγκροτήθηκαν γύρω από το βασιλιά και την εξόριστη κυβέρνηση του Καΐρου, λέγαν ακριβώς το ίδιο πράγμα στον κόσμο. Μην ανησυχείτε, τελείωσαν... ο πόλεμος τελείωσε για την Ελλάδα, τη νίκη θα τη φέρουν οι σύμμαχοι. Για μια ακόμη φορά, η πολιτική ηγεσία του τόπου ποντάριζε σε διαφορετικά... να το πούμε έτσι... σε διαφορετικά άλογα στην παγκόσμια αναμέτρηση. Έβαζε διαφορετικά στοιχήματα. Οι μεν... ένα κομμάτι... το ένα κομμάτι που αφορούσε κατά κύριο λόγο το καθεστώς της 4ης Αυγούστου και ό,τι είχε συμβληθεί μ' αυτό το καθεστώς, από άποψη οικονομικών τζακιών και πολιτικών στελεχών, περνούσε με τη μεριά των κατακτητών, και αξιοποιούσε τη δυνατότητα με τους κατακτητές να κερδίσει από την κατοχή και, από την άλλη, το άλλο κομμάτι που συνδεόταν στενά με μια κομπραδόρικη αστική τάξη, που συνδεόταν με την βρετανική επικυριαρχία και το βασιλιά, ταυτιζόταν με τους Βρετανούς και τα συμφέροντά τους. Ο λαός, μόνος του. Αντιμετωπίζει την πείνα.

Μετά την κατάληψη της Κρήτης, οι πρώτες μαζικές εκτελέσεις και εξοντώσεις πληθυσμού, είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει αυτό από ναζιστικές δυνάμεις κατοχής σε τέτοιο μαζικό επίπεδο σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη. Η πρωτιά ανήκει στην Κρήτη. Ο λόγος; Γιατί πρώτη φορά αντιμετωπίζει ο... αντιμετωπίζει ο γερμανικός, ναζιστικός στρατός τέτοια μαζική, παλλαϊκή αντίσταση. Και το αντιμετωπίζει με τον γνώριμο τρόπο που θα το αντιμετώπιζε μια ναζιστική δύναμη κατάκτησης. Μέχρι τότε, οφείλουμε να πούμε, ότι οι ελληνικές εφημερίδες... “ελληνικές” εφημερίδες... οι εφημερίδες των γνωστών συγκροτημάτων που συνέχισαν να υπηρετούν το καθεστώς φυσικά κατοχής, έλεγαν, δημοσίευαν πρωτοσέλιδα τα διθυραμβικά σχόλια του γερμανικού γενικού επιτελείου, των στρατιωτικών διοικητών κατοχής, της Βέρμαχτ και των SS, για τον ηρωισμό των Ελλήνων και το πόσο σημαντικός είναι αυτός ο ηρωισμός για την παράδοση των όπλων και την αποστράτευση Ελλήνων αξιωματικών και στρατιωτικών. Από την πρώτη στιγμή, Έλληνες αξιωματικοί και άλλοι πατριώτες, άρχισαν τη δουλειά, ώστε να πείσουν το στρατό να μην παραδώσει τα όπλα. Να τα κρατήσει τα όπλα. Ο πόλεμος συνεχιζόταν.

Αλλά απέναντί τους ορθωνόντουσαν δύο μεγάλες δυνάμεις. Από τη μια, το καθεστώς της 4ης Αυγούστου που υπηρετούσε πλέον την Κομαντατούρ, δηλαδή τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής, που έλεγαν τελείωσε για σας πλέον ο πόλεμος, ανοίγει ο λαμπρός δρόμος της ειρηνικής περιόδου, όπου οι Γερμανοί φίλοι μας θα μας βοηθήσουν να βγούμε από τα αδιέξοδα της παλιάς κομματικής φαυλοκρατίας και το δεύτερο είναι οι Βρετανοί, οι σύμμαχοι των Βρετανών, δηλαδή η κυβέρνηση του Καΐρου, η εξόριστη δηλαδή που λέγαν ότι όποιος θέλει να πολεμήσει ας εγκαταλείψει την Ελλάδα και ας έρθει στην... Οφείλουμε να πούμε ότι εκεί υπήρξαν πατριώτες οι οποίοι... και ιδιαίτερα στον ελληνικό στρατό, η προσπάθεια να οργανώσουν ομάδες αντίστασης, κυρίως σαμποτάζ. Που απέτυχε, αυτού του τύπου... Είναι η πρώιμη, αυθόρμητη περίοδος αντίστασης. Απέτυχαν αυτές οι ομάδες πάρα πολύ γρήγορα, πολύ γρήγορα εντοπίστηκαν και εξοντώθηκαν, μην ξεχνάμε ότι ολόκληρος σχεδόν ο μηχανισμός καταστολής και αστυνόμευσης της 4ης Αυγούστου είχε περάσει στην Κομαντατούρ, με αποτέλεσμα πολύ εύκολα να εντοπίζονται τέτοιες ομάδες.

Έτσι χάθηκε και ο συνταγματάρχης Δαβάκης. Ο συνταγματάρχης Δαβάκης ήταν από τους πρώτους που προσπαθούσαν να πείσουν αξιωματικούς και στρατιώτες να μην εγκαταλείψουν τα όπλα τους. Να μην τα παραδώσουν. Κρατήστε τα, ο πόλεμος συνεχίζεται. Μη φύγετε προς την Αλεξάνδρεια, στη Μέση Ανατολή. Ο πόλεμος συνεχίζεται στο πάτριον έδαφος. Προδίδεται από συναδέλφους του αξιωματικούς του στρατού, οι οποίοι ήτανε... πώς να το πούμε... θεωρούσαν το καθεστώς της 4ης Αυγούστου πάνω από την πατρίδα, αυτοί άλλωστε μετά υπηρέτησαν και ως ταγματασφαλίτες και, βεβαίως, όλως τυχαίως πήραν όλους τους βαθμούς και τα παράσημα μετά, στη διάρκεια του εμφυλίου γιατί κατέσφαξαν αδερφούς τους και φυσικά ποτέ δεν τιμωρήθηκαν για την προδοσία Δαβάκη. Συλλαμβάνεται μαζί με περίπου 100 – 150 αξιωματικούς άλλους, φορτώνονται σε φορτηγίδες των Ιταλών, να περάσουν στην Ιταλία, γιατί τους φοβόντουσαν τόσο πολύ, για να μην οργανώσουν τα πρώτα τμήματα αντάρτικου αγώνα στην Ελλάδα. Στη διαδικασία του περάσματος της Αδριατικής, βρετανικό υποβρύχιο βυθίζει τη φορτηγίδα και μαζί χάθηκαν οι αξιωματικοί αυτοί. Είναι από τα μεγάλα μνημεία της προδοσίας, που έμειναν τελείως ατιμώρητα. Δεν ψάχτηκε ποτέ ποιοι ήταν αυτοί, αν και γνωρίζουμε, ιστορικά δηλαδή ξέρουμε ποιοι ήταν αυτοί. Παπαδογκωναίοι και οι υπόλοιποι οι οποίοι μετά υπηρέτησαν ως ηγέτες των ταγμάτων ασφαλείας, αλλά δεν κάθησαν ποτέ στο... στο εδώλιο ως δοσίλογοι.

Λοιπόν, από κει και πέρα, ξεκινάμε την προσπάθεια, ξεκινά η προσπάθεια να ιδρυθεί οργάνωση, στις 27 Σεπτεμβρίου του '41 ιδρύεται το ΕΑΜ. Ποιος την ίδρυσε; Είπαμε τα κόμματα. Τα κόμματα αυτά είναι αστείο να σκεφτεί κανείς ότι είχαν την παραμικρή κοινωνική και πολιτική επιρροή. Είναι αστείο. Το Αγροτικό Κόμμα του Γαβριηλίδη δεν ήταν τίποτα άλλο παρά μία επινόηση του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας στο μεσοπόλεμο, προκειμένου να δημιουργήσει έναν... πώς να το πούμε... οργανώσεις αγροτικού κόμματος, ώστε να υπάρχει η περίφημη συμμαχία εργατιάς – αγροτιάς. Ε, δεν είχε κόμμα η αγροτική τάξη, το' φτιαξε το ΚΚΕ γι' αυτήν. Ε... λοιπόν. Βεβαίως, ο Γαβριηλίδης δεν ήταν ένας τυχαίος άνθρωπος, ο επικεφαλής του Αγροτικού Κόμματος, αλλά θέλω να πω, έτσι με αυτόν τον αφοριστικό τρόπο, για να καταλάβουμε ότι δεν υπήρχε τίποτα πίσω.

Το μόνο καινούριο κόμμα που είχε ενταχθεί, αν μπορεί να πει κανείς ότι ήτανε κόμμα, του Ηλία του Τσιριμώκου, ο οποίος δεν είχε τίποτα άλλο παρά μερικούς διανοούμενους γύρω του. Τίποτα άλλο. Αυτό ήταν. Το πρώτο ερώτημα. Πώς διάολο μια ενικοαπελευθερωτική οργάνωση που ιδρύεται στις 27 Σεπτεμβρίου του 1941, απέκτησε τέτοια λαϊκή απήχηση, ενώ την αποτελούσαν κόμματα τα οποία δεν είχαν καμία, ή τουλάχιστον είχαν ελάχιστη κοινωνική και πολιτική επιρροή. Φυσικά, εδώ υπάρχει ο μύθος του παράνομου μηχανισμού του ΚΚΕ. Και λέω, γιατί είναι μύθος; Γιατί δεν υπήρχε τίποτα τέτοιο. Όποιος το λέει ή είναι ανιστόρητος, ή είναι απαίδευτος. Ή μάλλον, σωστότερα, το ίδιο πράγμα είναι ανιστόρητος και απαίδευτος. Ή σωστότερα, υπηρετεί σκοπιμότητες. Είτε υπηρετεί σκοπιμότητες από την πλευρά των στρατοδικείων και της Ασφάλειας, οι οποίες έδιωκαν, ή προσπάθησαν να δώσουν μια συνωμοσιολογική αντίληψη περί αντίστασης και ΕΑΜ, είτε από την πλευρά της ηγεσίας του ΚΚΕ που χρησιμοποιούσε το ΕΑΜ για πάρα πολλά χρόνια, ως χαρτί δικής της νομιμοποίησης στην κοινωνία και στην πολιτική της Ελλάδας. Δεν ίσχυε όμως.

Σε ποια κατάσταση βρισκόταν το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας όταν πήγε το 1941 να δημιουργήσει το ΕΑΜ; Απολύτως τίποτα. Το μόνο που υπήρχε τότε, ουσιαστικά, ήταν οι οργανώσεις... “οργανώσεις”... οι πυρήνες του σε εξορίες και φυλακές και ένα μικρό κλιμάκιο κεντρικής επιτροπής, που είχε συσταθεί από αυτούς που την είχανε κοπανήσει από τις φυλακές και τις εξορίες. Ελάχιστοι. Ούτε 10 ή 15 μέλη είχε. Τίποτα. Μια κεντρική επιτροπή χωρίς αντίκρυσμα. Χωρίς αντίκρυσμα εννοώ σε οργανώσεις, οργανωμένη βάση, συγκροτημένες κομματικές ομάδες οι οποίες είχανε λειτουργία. Τίποτα απολύτως δεν είχε, δεν υπήρχε. Γι' αυτό και είναι τεράστιος μύθος να πείτε... να πει κανείς ότι το ΕΑΜ είναι δημιούργημα του ΚΚΕ. Τίποτα. Αντίθετα, οφείλουμε να πούμε και αυτό το' χει καταγράψει η ιστορία, κι ό,τι καταγράφει η ιστορία, όση λάσπη και να πέσει επάνω του δεν μπορεί να το ξεγράψει, ότι στους κομμουνιστές οφείλεται πρώτα και κύρια η πρωτοβουλία, αλλά και ο καταλυτικός ρόλος στη δημιουργία του ΕΑΜ.

Τι ήταν όμως εκείνο που έδωσε τέτοιο εύρος στο ΕΑΜ; Πριν πάμε σ' αυτό, πάμε σε ένα μικρό, μουσικό διαλειμματάκι και επιστρέφουμε.

(μουσική)

Αγαπητοί φίλοι και φυσικά φίλες, επιστρέφουμε έτσι, στην αναδρομή που κάναμε για το ΕΑΜ, να χτυπήσουμε λιγάκι ορισμένους μύθους και να' μαστε περήφανοι γι' αυτόν το λαό που κατόρθωσε και βρήκε τον τρόπο να ενωθεί στην πιο κρίσιμη περίοδο της ιστορίας του. Κι έτσι για μένα, αυτό που αποτέλεσε το ΕΑΜ δεν ήτανε παρά η ολοκλήρωση της συγκρότησης του ελληνικού έθνους σε κοινωνικές βάσεις, τέτοιες που δεν μπορούσε ποτέ να υπηρετήσει ο επίσημος πολιτικός κόσμος της εποχής, που σε κάθε μεγάλη απειλή για την πατρίδα, αυτός οδηγούσε στον εθνικό διχασμό και όχι στην εθνική ενότητα. Έτσι έγινε στον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο, που κατέληξε τελικά στη μεγάλη μικρασιατική καταστροφή, μεγάλη εθνική τραγωδία, έτσι έγινε και στον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου εγκατέλειψε, κυριολεκτικά εγκατέλειψε στην τύχη του τον ελληνικό λαό και φυσικά την πατρίδα. Όταν λοιπόν βρέθηκαν στις 27 Σεπτεμβρίου του 1941 να ιδρύεται το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, υπάρχουνε πάρα πολλές ανοησίες.

Το πρώτο πράγμα που πρέπει να ξέρουμε, το ΚΚΕ βρισκόταν τότε σε διάλυση. Οργανώσεις ουσιαστικά δεν υπήρχαν, είχαν διαλυθεί από την Ασφάλεια ήδη από το '38. Η ηγεσία του βρισκόταν στις φυλακές και στις εξορίες. Η δημιουργία από το  καθεστώς της 4ης Αυγούστου της Προσωρινής Διοίκησης, από την Ασφάλεια, με την έκδοση του δικού της Ριζοσπάστη, παρακαλώ, ήταν η χαριστική βολή για το κίνημα. Η Προσωρινή Διοίκηση δημιουργήθηκε την εποχή ακριβώς της αλλαγής της γραμμής της κομμουνιστικής Διεθνούς, μετά το σύμφωνο Ρίμπετροφ – Μόλοτοφ, το Σεπτέμβρη του 1939.  Ο Στάλιν ανακάλυψε αμέσως μετά το σύμφωνο ότι ο πόλεμος από αντιφασιστικός είχε γίνει αντιιμπεριαλιστικός, όπως τον χαρακτήρισε και απαιτούσε από τα κομμουνιστικά κόμματα να σαμποτάρουν την πολεμική προσπάθεια, ιδίως των χωρών της Δύσης. Ο Στάλιν υιοθέτησε γραμμή επαναστατικού ντεφετισμού, όπως ονομαζόταν, κι όπως ονομάζεται ακόμη και τώρα από ορισμένους νοσταλγούς του σταλινισμού, έστω κι αν αυτοπροσδιορίζονται ως τροτσκιστές - οι πιο σταλινικοί που έχω γνωρίσει στη ζωή μου ήταν οι τροτσκιστές - δηλαδή γραμμή ήττας των εμπόλεμων χωρών στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο.

Το ίδιο πίστευαν τότε και μια σειρά τροτσκιστικές οργανώσεις της εποχής, έστω κι αν ο ίδιος ο Τρότσκι είχε ξεκαθαρίσει: “το να μιλά κανείς για επαναστατικό ντεφετισμό γενικά, χωρίς να διακρίνει ανάμεσα σε χώρες εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενες είναι σα να μετατρέπει τον μπολσεβικισμό σε μια άθλια καρικατούρα και να θέτει αυτήν την καρικατούρα στην υπηρεσία των ιμπεριαλιστών.” Αυτά έλεγε ο Τρότσκι, αλλά ο τροτσκισμός έλεγε άλλα. Τουλάχιστον, ήτανε στην υπηρεσία των ιμπεριαλιστών την εποχή εκείνη και μάλιστα με άθλιο τρόπο εκδηλώθηκε κατά κύριο λόγο στην Ελλάδα. Όχι πως δεν υπήρχαν άνθρωποι που προέρχονταν από τον τροτσκιστικό... τροτσκιστικής καταγωγής που δεν συμμετείχαν στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα, αλλά αυτό ήταν εξαίρεση του βασικού κανόνα. Τη γραμμή αυτή, του επαναστατικού ντεφετισμού, ο Στάλιν που ήταν ο βασικός εκπρόσωπος του επαναστατικού ντεφετισμού στην ιστορία, και όχι ο Τρότσκι, κι έτσι οι τροτσκιστές που εκφράζουν ακόμα και σήμερα τον επαναστατικό ντεφετισμό και την κριτική προς το ΕΑΜ κι όλα αυτά τα πράγματα, δεν κάνουν τίποτα άλλο παρά να υιοθετούν τη γραμμή του Στάλιν μετά το Σεπτέμβρη του 39 μέχρι 22 Ιουνίου του '41 κρατήθηκε αυτή η γραμμή. Τα αποτελέσματά της υπήρξαν τραγικά για την ίδια την πολεμική προσπάθεια της Σοβιετικής Ένωσης. Είναι γνωστό, η συντριβή που επέστη η Σοβιετική Ένωση αμέσως μετά την επίθεση της 22ας Ιουνίου 1941. Από την εποχή της Σοβιετικής Ένωσης γνωρίζουμε της ιστοριογραφία και τα στοιχεία που έχουν αποκαλυφθεί για τον τρόπο που η σταλινική ηγεσία υπονόμευσε την πολεμική προσπάθεια του σοβιετικού λαού, στο όνομα του να τα' χει καλά με το Χίτλερ. Όχι μόνο, αλλά και για τη δράση των κομμουνιστικών κομμάτων στις εμπόλεμες χώρες, η γραμμή αυτή ήταν καταστροφική. Όχι μόνο γιατί τα εξέθεσε σε μαζικές διώξεις, αλλά οδήγησε και σε τραγικές καταστάσεις αποσύνθεσης. Όπως για παράδειγμα στη Γαλλία. Όπου οι Γάλλοι κομμουνιστές, μετά την κατάκτηση... την κατάρρευση της χώρας και την κατάκτησή της από τους Γερμανούς ναζί, προχωρούσαν σε εκδηλώσεις συναδέλφωσης με τον κατακτητή. Ενώ η Umanite εισηγήθηκε... ζήτησε από την επίσημη Κομαντατούρ να εκδοθεί νόμιμα. Πράγμα που έγινε, για μικρό χρονικό διάστημα, στην προσπάθειά τους οι Γερμανοί να εντοπίσουν ποιοι είναι οι συνδρομητές και οι αγοραστές.

Κάτι που έγινε βεβαίως και που κατέληξε στην ολοκληρωτική σφαγή των ανθρώπων που έκαναν το λάθος να αγοράσουν την νόμιμη Umanite. Αυτή είναι η διαφορά. Το ότι εδώ, χρειάστηκε να φτιαχτεί Ριζοσπάστης απ' την Ασφάλεια. Στη Γαλλία τη φτιάξανε μόνοι τους οι κομμουνιστές την  Umanite, ακολουθώντας τη γραμμή του σταλινικού τροτσκισμού, να το πούμε έτσι. Του επαναστατικού ντεφετισμού. Και μάλιστα ήταν μια έκδηλη ανησυχία του ίδιου του Δημητρώφ, που έστειλε επειγόντως γράμμα, μετά την κατάρρευση του μετώπου στη Γαλλία κι έλεγε στους Γάλλους κομμουνιστές, σας παρακαλώ, μην κάνετε τη βλακεία να συναδελφώνεστε με τον κατακτητή! Γιατί; Γιατί ο Δημητρώφ καταλάβαινε, αν και δεν ήταν άνθρωπος που θα τα' βαζε με τον Στάλιν, καταλάβαινε ότι αυτό οδηγούσε σε μια τρομαχτική ρήξη με τον ίδιο το γαλλικό λαό και τα αισθήματα που έτρεφαν.

Στην Ελλάδα, η Προσωρινή Διοίκηση, βρήκε την ευκαιρία και κατήγγειλε το κλιμάκιο της παλιάς κεντρική επιτροπής, ένα μικρό κλιμάκιο που επιβίωνε, κατά τη γνώμη μου και κατά τη γνώμη πολλών, επίτηδες επιβίωνε. Δηλαδή την άφηνε η Ασφάλεια και επιβίωνε... ε... αυτό που υποτίθεται ότι λειτουργούσε ως ηγεσία του Κόμματος. Αυτό το κλιμάκιο λοιπόν, η Προσωρινή Διοίκηση το κατήγγειλε ως χαφιέδικο. Η Προσωρινή Διοίκηση συνέχισε να υψώνει τη σημαία της αντιφασιστικής πάλης των λαών, ενώ η παλιά Κεντρική Επιτροπή υιοθέτησε τη γραμμή περί ιμπεριαλιστικού πολέμου. Άντε, βγάλε τώρα άκρη! Να' σαι συ ένα απλό κομματικό μέλος ή φίλος του ΚΚΕ και να βγάλεις άκρη! Πότε άλλαξε η γραμμή, ποιος έχει δίκιο και ποιος είναι χαφιές. Ο ένας να λέει χαφιέ τον άλλο. Οι δυο κεντρικές επιτροπές, οι δυο κομματικές γραμμές, έσπειραν τέτοια σύγχυση, ώστε δεν υπήρχε τρόπος, ακόμα κι ο Ζαχαριάδης, ήτανε πάρα πολύ δύσκολο και μέσα από τη φυλακή απόλυτα δικαιολογημένα, να βρει... από τη μια η Προσωρινή Διοίκηση, της Ασφάλειας, του Τυρίμου, του Μιχαλέα και των υπολοίπων, των ασφαλιτών δηλαδή, είχε τη σωστή γραμμή, αλλά ήταν της Ασφάλειας, ενώ η άλλη, που δεν ήταν της Ασφάλειας, είχαν τη λάθος γραμμή! Βγάλε άκρη! Λοιπόν. Και φαντάσου, τα τρία τέταρτα των στελεχών σου να βρίσκονται στις φυλακές ή εξορία. Ακροναυπλία, Κέρκυρα... έτσι; Μαζί με τον Γραμματέα σου. Ήτανε πλήρης διάλυση. Η μεγαλύτερη καταστροφή.

Γιατί, πρόσεξε. Ένα κίνημα, επαναστατικό κόμμα, ή οτιδήποτε, το χτυπάς οργανωτικά, αλλά δεν το διαλύεις. Μπορεί να τσακίσεις την οργανωτική συνοχή, αλλά δεν το διαλύεις. Στο βαθμό που ξέρει να αναπαράγει τη γραμμή του ως σωστή, ή μια γραμμή τέλος πάντων, που το φέρνει κοντά στις πολιτικές εξελίξεις, στην παρέμβασή του μες στο λαό. Έστω κι αν η παρέμβασή του περιορίζεται. Μιλάμε για παρανομίες και τα λοιπά. Τι κάνει, τι γίνεται όμως, όταν έχεις διαλυμένη οργάνωση και μπλεγμένη γραμμή; Δεν μπορείς να βγάλεις άκρη. Γι' αυτό και λέω ότι έδωσαν τη χαριστική βολή σ' ένα κόμμα, με αυτόν τον τρόπο, που ήδη είχε διαβρωθεί από την Ασφάλεια του καθεστώτος. Κανείς μέσα στο κόμμα δεν γνώριζε τι πραγματικά συμβαίνει, μυριζόντουσαν, αλλά δεν μπορούσαν να γνωρίζουν. Κάποιες προσπάθειες ανασύνταξης έπεσαν στο κενό, αφού γίνονταν αμέσως γνωστές στην Ασφάλεια. Ήτανε μία στις δύο περιπτώσεις να πέσεις πάνω στην Ασφάλεια. Τι... δεν υπήρχε δηλαδή... Μάλιστα υπήρχε ένα... ακόμα κι η ίδια η Κομμουνιστική Διεθνής δύσκολα... δυσκολευόταν να ξέρει με ποιους είχε να κάνει. Μέσα στις τάξεις των κομμουνιστών αναπτύχθηκε μια τέτοια χαφιεδοφοβία, έτσι; που τελικά παρέλυσε κάθε δραστηριότητα. Πώς είναι δυνατόν ένα τέτοιο κόμμα σε αυτήν την κατάσταση να θεωρούμε ότι ανασυντάχθηκε εκ του μηδενός και σε ριπή... εν ριπή οφθαλμού και έφτιαξε και το ΕΑΜ; Παιδιά, συνέλθετε. Δεν υπήρχε τίποτα τέτοιο.

Λοιπόν. Την εποχή εκείνη, αυτή η σύγχυση εμφανιζόταν και στο εξής γεγονός. Από τη μια υπήρχαν κομμουνιστές που, ακολουθώντας την αντιφασιστική λογική και τη λογική του Παλλαϊκού Μετώπου, επί Σκλάβενα, του '36, έτρεχαν μόνοι τους να καταταγούν και να πάνε στο Αλβανικό και υπήρχαν όμως και κομμουνιστές που, ακολουθώντας τη γραμμή του ιμπεριαλιστικού πολέμου έσκιζαν ή έκαιγαν τα φύλλα πορείας που έπαιρναν για να καταταγούν στο στρατό. Με αποτέλεσμα, πολλοί απ' αυτούς να τουφεκιστούν ως λιποτάκτες. Είχαμε και τα δυο φαινόμενα. Βεβαίως, η δεύτερη πλευρά για το ΚΚΕ, τουλάχιστον πριν το ΚΚΕ της Παπαρήγα, ήταν στίγμα. Γι' αυτό και δεν αναφερόταν, παρά το γεγονός ότι αυτοί οι άνθρωποι ήταν αγνοί αγωνιστές οι οποίοι είχαν πέσει θύματα αυτής της σύγχυσης και της διάλυσης που είχε επικρατήσει στο Κομμουνιστικό Κόμμα τότε. Δεν ήταν ούτε πράκτορες ούτε τίποτα απ' όλα αυτά. Αλλά για τους κομμουνιστές που είχανε ζήσει, τη γενιά που είχε ζήσει την εποποιία και το τι είχανε δώσει για την πατρίδα, το γεγονός ότι καίγανε κάποιοι κομμουνιστές τα χαρτιά τους για να μην καταταγούν, ως πράξη επαναστατικής αντίστασης, ήτανε στίγμα.

Και γι' αυτό, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας δεν αποκατέστησε ποτέ αυτούς τους διωγμένους κομμουνιστές, οι οποίοι κατέληξαν στον... στον τοίχο, στο εκτελεστικό απόσπασμα. Η καλύτερη βέβαια του καθεστώτος, να εκτελεί κομμουνιστές. Δηλαδή, ήτανε η καλύτερή του. Λοιπόν. Επομένως, το ΚΚΕ δεν ήταν έτοιμο να κάνει αντίσταση.  Τι ήταν εκείνο που το' σωσε. Τι ήταν εκείνο δηλαδή που, μάλιστα, να το πούμε και διαφορετικά, υπήρχε και μεγάλη σύγκρουση και στους τόπους εξορίας. Από τη Φολέγανδρο μέχρι την Κέρκυρα όπου ήταν τόποι εξορίας ή φυλακές για τους κομμουνιστές, υπήρχε μπλέξιμο. Άλλοι λέγαν εδώ και τώρα να δραπετεύσουμε. Και πολλοί δραπετεύσανε. Κάποιοι δραπετεύσανε ακόμα και την εποχή του Αλβανικού. Ορισμένοι από αυτούς χάθηκαν... οι περισσότεροι μάλλον από αυτούς χάθηκαν είτε στο Αλβανικό, είτε αποκαλύφθηκαν από την Ασφάλεια και χάθηκαν από την Ασφάλεια. Κανείς δεν ξέρει. Είναι οι... λεγόμενοι πώς να το πούμε... ακόμη οι ανώνυμοι ήρωες του κινήματος, δεν τους ξέρει κανείς.

Σήμερα δυστυχώς δεν έχει γίνει επίσημη καταγραφή, δεν έχει δαπανηθεί... δεν έχουνε... αυτό είναι και το μεγάλο δράμα του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, τουλάχιστον όπως διαμορφώθηκε μετά την μεταπολίτευση, είναι ότι δεν ιδρύθηκε ένα... ινστιτούτο ιστορίας, το οποίο να είναι ανεξάρτητο απ' το ΚΚΕ, αλλά με χρηματοδότηση απ' το ΚΚΕ, απ' τα λεφτά που είχε  και από τη δυνατότητα που είχε για χρηματοδότηση, ώστε να παράγονται διδακτορικά και να γίνεται σοβαρή ιστορική έρευνα γι' αυτές τις πτυχές και γι' αυτούς τους ανθρώπους που χάθηκαν. Και που δεν ξέρουμε και τώρα, ακριβώς τι είχε γίνει σε πάρα πολλές περιπτώσεις, γιατί προφανώς δεν βόλευε τα κλισέ της ιστορικής ανάλυσης. Βεβαίως, αν δεν βόλευε τότε, φανταστείτε τι δεν βολεύει σήμερα τις Παπαρήγες και τις Κουτσούμπες! Τους Κουτσούμπες, συγνώμη μην μπερδεύουμε με την Κουτσούμπα από την Ανταρσύα, καμία σχέση. Δεν ξέρω κιόλας αν έχει... συγγενική σχέση, αλλά καμία σημασία αυτό. Λοιπόν. Άρα λοιπόν το Κομμουνιστικό Κόμμα δεν υπήρχε. Υπήρχε μόνο ως σφραγίδα, στα χέρια μερικών μελών της Κεντρικής Επιτροπής, της παλιάς Κεντρικής Επιτροπής που την είχανε κοπανήσει από τη Φολέγανδρο, από την Ακροναυπλία, από τη Λέρο, από τέτοια. Κι είχανε μαζευτεί και όλοι μαζευόντουσαν. Μάλιστα είναι χαρακτηριστικό ότι δεν ήξερε ο ένας τον άλλον. Όταν το σκάει από των Μεταγωγών ο Σιάντος, γιατί τον μετέφεραν αλλού και μπόρεσε να... και κατορθώνει και συνδέεται με την Κεντρική Επιτροπή, με το κλιμάκιο της Κεντρικής Επιτροπής, το πρώτο πράγμα που κάνανε οι σύντροφοι είναι να... να ... να ψάξουν με συνδέσμους στους φυλακισμένους να δουν ο Σιάντος ομολόγησε, είχε υπογράψει τίποτα, είχε εμπλακεί σε τίποτα ιστορίες, δεν ήξεραν.

Και είναι λογικό να μην ήξεραν στις συνθήκες εκείνες. Πάρα πολλές φυλακές και πολλές καθοδηγητικές ομάδες των κομμουνιστών σε φυλακές ή σε εξορίες, διατύπωσαν ιδιαίτερες ενστάσεις για τον Σιάντο, το ρόλο του και την πιθανότητα να είχε εμπλακεί σε δολιοφθορά του κόμματος υπέρ του Μανιαδάκη, ή των μυστικών υπηρεσιών των Άγγλων. Αυτό έκανε σημαντικό χρονικό διάστημα μέχρι να ξεκαθαρίσει η ιστορία και να τον ονομάσουν Γενικό Γραμματέα του Κόμματος. Υπήρχε θέμα τέτοιο. Τι δείχνει αυτό; Δεν είναι το θέμα το τι ήταν αληθινό. Όχι. Την κατάσταση διάλυσης που υπήρχε. Και πλήρους σύγχυσης. Μάλιστα, στην Ακροναυπλία, υπήρχε κυρίαρχη άποψη που λέει εμείς δεν δραπετεύουμε, διότι το πρόβλημά μας είναι, καθότι θα καταρρεύσει το εσωτερικό μέτωπο και θα ηττηθεί η δική μας κυβέρνηση, κατά τον επαναστατικό ντεφετισμό, οι λογικές είναι θα δημιουργηθούν οι επαναστατικές συνθήκες, τέτοιες ώστε θα μας βγάλουν από τη φυλακή επισήμως και τα λοιπά. Γιατί να ρισκάρουμε εμείς για να δραπετεύσουμε;

Μια μεγάλη ηλιθιότητα, η οποία ξεκινούσε από τη λογική του ιμπεριαλιστικού πολέμου, με αποτέλεσμα, φυσικά, πάρα πολλοί από αυτούς τους συναγωνιστές.... τους συντρόφους είτε να καταλήξουνε σε εκτελεστικά αποσπάσματα, είτε στα Νταχάου και τα Άουσβιτς και τα λοιπά, που τους πήγαν οι Γερμανοί, καθότι οι Ναζί δεν καταλαβαίνανε από συναδελφώσεις. Αυτό ειδικά το ζήτημα, ούτε ο Στίνας, ούτε κανένας από αυτούς δεν μας το' λυσε. Να θες να συναδελφώσεις εσύ, άμα ο άλλος δεν; Και σηκώνει κι ένα όπλο και σε σκοτώνει, τι κάνεις ακριβώς; Εσύ του πετάς λουλουδάκια; Τι του πετάς δηλαδή; Λοιπόν. Επειδή δεν μας τα' λυσε ο κύριος Στίνας, γι' αυτό και δεν είχε... και όλοι αυτοί αυτής της λογικής οι άνθρωποι, χωρίστηκαν σε δύο ομάδες, η μία που τα βρήκε χοντρά με την Κομαντατούρ και τα πήρε χοντρά απ' την Κομαντατούρ ενάντια στο κίνημα αντίστασης και οι άλλοι μισοί που κλείστηκαν στο σπίτι τους, όπως ήταν ο κύριος Στίνας και πίσω απ' τα κλειστά παντζούρια έβριζαν το λαό που έκανε αντίσταση. Μέχρι τον θάνατό τους. Γι' αυτό κι εγώ πιστεύω ότι το μόνο που αξίζει τον κόπο είναι να τους φτύνεις στον τάφο τους. Δε μ' ενδιαφέρει για ποιο λόγο, ή ποια πρόθεση είχαν. Την αγνότερη των προθέσεων να είχαν.

Λοιπόν. Πάμε ξανά στους διαλυμένους. Γιατί φτιάχτηκε το Σεπτέμβρη του '41. Άργησε. Υπάρχει ο επίσημος μύθος. Περιμέναν εντολή από τη Σοβιετική Ένωση. Ισχύει αυτό; Πότε χτυπήθηκε η Σοβιετική Ένωση; 22 Ιουνίου 1941, όπου οι Γερμανοί επιτίθενται στη Σοβιετική Ένωση και ο Στάλιν επισήμως αλλάζει γραμμή και βγάζει την περίφημη αυτή διαταγή πώς... ο... μάλλον το διάγγελμα, που καλεί όλους τους κομμουνιστές και πατριώτες να ιδρύσουν παρτιζάνικους στρατούς κι αυτό, σ' ολόκληρη την Ευρώπη, αυτά τα πράγματα. Λοιπόν, εκείνες τις μέρες, αν θυμάμαι καλά, είναι πέντε με έξι μέρες μετά το χτύπημα των Γερμανών στην τότε Σοβιετική Ένωση. Αυτό συμβαίνει; Όχι.

Από τον Απρίλη του '41, δηλαδή από τις πρώτες μέρες που οι Γερμανοί μπαίνουν στην Αθήνα και καταλαμβάνεται η Ελλάδα επίσημα, οι κομμουνιστές που ήτανε σε... που το' χανε σκάσει, παράδειγμα οι περίφημοι του Πορφυρογένη. Ο Πορφυρογένης βρίσκεται στην Κρήτη. Αν θυμάμαι καλά, δεν θέλω να κάνω λάθος, αλλά αν κάνω λάθος, έχουμε εδώ αξιολογότατους να με... να με διορθώσουνε, την κοπανάει από την Φολέγανδρο και πάει στην Κρήτη. Εκεί βρίσκει το βασιλιά, βρίσκει τον Τσουδερό και βρίσκει και όλους τους υπόλοιπους που ήτανε υπ' ατμόν. Με το... υπό μάλης το χρυσό και την κοπανάγανε. Και του λέγανε να συγκροτηθεί επιτόπια, αυτή ήταν η πρότασή του, να συγκροτηθεί... που δεν ήτανε τίποτα φοβερό, ήταν στο πνεύμα του γράμματος του Ζαχαριάδη, του πρώτου γράμματος του Ζαχαριάδη, τα υπόλοιπα δείχνανε το μπέρδεμα, που γινότανε, εισήγηση, πώς να συμβιβάσεις τη μια γραμμή με την άλλη, κι έλεγε τις κάλτσες του ο άνθρωπος...  Και, φυσικά, των Ακροναυπλιωτών και άλλων, που λέγαν ότι είναι αντιφασιστικός ο αγώνας, μπροστά, μέσα και τα λοιπά.

Σ' αυτήν τη λογική λοιπόν, ο Πορφυρογένης πάει στην Κρήτη, πέρα απ' το γεγονός ότι κινητοποιεί, τόσες δυνάμεις, δεν υπήρχε λόγος να γινότανε... απ' τα Χανιώτικα Νέα κιόλας της εποχής εκείνης βλέπουμε τις πρώτες προκηρύξεις κομμουνιστών, που ζητάνε όλος ο λαός μαζί, να μην πέσει η Κρήτη με τίποτα κι από κει να αποτελέσει τη βάση ανακατάληψης της Ελλάδας, την ηγεσία του αγώνα για την υπόλοιπη Ελλάδα. Το προτείνει στο βασιλιά, το προτείνει στον Τσουδερό, τον γράψανε κανονικά και την κοπανήσαμε αυτοί. Μάλιστα τους έπιασε καθ' οδόν στα... στις βουνοκορφές που την κοπανάγανε, για να βρεθούνε στη νότια πλευρά της Κρήτης και να τους παραλάβουν αγγλικά αντιτορπιλικά. Την ίδια δουλειά συνεχίζουν στην κυρίως Ελλάδα οι... ε... ο Θανάσης ο Χατζής και άλλοι, από τα βιβλία τους τα ξέρουμε που έρχονται σε επαφή με τον Καρτάλη, με τον Σοφιανόπουλο, δηλαδή πολιτικούς του βενιζελικού στρατοπέδου, να το πούμε έτσι, και τους έλεγε να οργανώσουμε αντίσταση. Να υπάρξει κεντρική... κεντρική οργάνωση συντονισμού της αντίστασης του ελληνικού λαού. Και να πούμε  στους ένστολους, τους αξιωματικούς και τους στρατιώτες των ενόπλων δυνάμεων να μην παρατήσουν τα όπλα. Να τα κρατήσουν τα όπλα, θα χρειαστούν. Σιγά – σιγά με μια μαζικού τύπου αντίσταση του ελληνικού λαού. Η απάντηση ήτανε, είσαστε τρελοί; Τι λέτε; Ηττηθήκαμε. Είσαστε μουρλοί; Λοιπόν. Οι μουρλοί λοιπόν, μείνανε με τους μόνους που συμφωνήσανε. Αν θυμίζει κάτι αυτό... Είχανε δύο επιλογές. Ή να πούνε ότι αυτοί που πραγματικά έχουνε κύρος και επιρροή στο λαό, με πρώτο το βασιλιά, την κοπανήσαν από τη χώρα, οπότε τι κάνουμε εμείς τώρα; Μένουμε στη γωνιά μας και προσευχόμαστε πότε θα' ρθει η ώρα εκείνη που θα ξεσηκωθεί ο λαός, ή τέλος πάντων θα υπάρξει ένα κίνημα αντίστασης ενωμένο. Ή κάνουμε το ανάποδο. Εμείς μπροστά κι όποιον πάρει ο χάρος.

Έτσι φτιάχτηκε το ΕΑΜ. Έτσι φτιάχτηκε το ΕΑΜ. Με ανθρώπους που γνωρίζονταν από παλιά. Ελάχιστους. Ελάχιστους. Χωρίς κανένα αντίκρυσμα. Βεβαίως, καθώς εκείνη την εποχή συζητιόντουσαν τα πολιτικά ζητήματα, το δια ταύτα, το διακύβευμα δηλαδή... ε... το τι θέλουν... τι θέλει το εθνικοαπελευθερωτικό μέτωπο, η μεγάλη συζήτηση αφορούσε... ε... το για ποιο και με ποιον τρόπο, ποιες δυνάμεις είναι επιτρεπτές να μπουν μέσα. Οι κομμουνιστές επιμέναν ότι είναι επιτρεπτές όλες οι δυνάμεις. Ότι κανένας, μα κανένας δεν μπορεί να αποκλειστεί. Όλοι όσοι μπορούν να στρατευτούν στις τρεις βασικές αρχές, στα τρία βασικά... ε... πώς το λένε... ζητήματα που βάζει ο ΕΑΜ. Το ΕΑΜ τότε. Το πρώτο ήταν να φύγει ο κατακτητής, να νικηθεί και να φύγει ο κατακτητής. Δεύτερον, να αποκατασταθεί η...  πώς το λένε... η... εθνική ανεξαρτησία και... ε... η κυριαρχία της χώρας, και το τρίτο να υπάρχει ελεύθερη και γνήσια έκφραση του λαού για το πολιτειακό και κοινωνικό του ζήτημα. Τρία ζητήματα έβαζε. Μετά την απελευθέρωση. Τρία. Όποιος συμφωνούσε σ' αυτά, είναι μέσα, ανεξαρτήτως οργάνωσης και τα λοιπά. Και μάλιστα, και μετά την ίδρυση του ΕΑΜ, 1941, γίνεται επίσημη έκκληση ξανά, επίσημη έκκληση εγγράφως, παρακαλώ, αλλά και απ' ευθείας, στο βασιλιά να τεθεί επικεφαλής του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου. Ο βασιλιάς επικεφαλής του ΕΑΜ. Με πρόταση των κομμουνιστών.

Το ξέρουμε απ' όλες τις ιστορίες, καταγραφές, υπάρχει και η επίσημη... ε... πρόσκληση, όπως υπάρχει επίσης και η αρθρογραφία της εποχής από την ΚομΕπ της εποχής, Λαϊκή Επιθεώρηση, όπως λεγότανε στην αρχή, αλλά και μετέπειτα. Πώς γίνεται όμως ένα διαλυμένο κομμουνιστικό κόμμα, χωρίς οργανωτικό σκελετό και τρία ακόμη κόμματα, τα οποία δεν τα ήξερε ούτε η μάνα τους, για ορισμένους... το... να' μαστε σίγουροι. Του Τσιριμώκου η μάνα δεν ήξερε... εγώ αμφιβάλω αν ήξερε ότι ο γιος της είχε φτιάξει την... ε... πώς τη λένε... την Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας. Πολύ αμφιβάλω. Λοιπόν. Θέλω να πω δηλαδή ότι ήτανε πάρα πολύ μικρά και, βεβαίως ήταν οι μόνοι και που συμφώνησαν. Τι θα' πρεπε να γίνει; Φυσικά το ΕΑΜ ήταν ισότιμη οργάνωση, δηλαδή συμμετείχαν... υπήρχε η κεντρική επιτροπή, η οργανωτική επιτροπή στην αρχή, όπου το κάθε... η κάθε πολιτική δύναμη που συμμετείχε, είχε έναν εκπρόσωπο.

Το σημαντικό όμως είναι, κι αυτό θα πρέπει να μας απαντήσουν, γιατί είναι πάρα πολλά τα ζητήματα, είναι, τι ήταν εκείνο όμως που έκανε τους κομμουνιστές και τους υπολοίπους να κάνουν το ΕΑΜ αυτό που κατέληξε να είναι. Μια τεράστια, πανεθνική οργάνωση, που ένωνε ένα πολύ μεγάλο μέρος του ελληνικού λαού και που η επιρροή του, αν δεχτούμε ότι ήταν η επιρροή του 1946, 31/6... ε... συγνώμη, του Μαΐου του '46 οι εκλογές που ήταν η αποχή και ενώ είχε μεσολαβήσει η μαύρη τρομοκρατία, η λευκή τρομοκρατία, συγνώμη. Λευκή, μαύρη, το ίδιο είναι, λοιπόν. Τα Δεκεμβριανά, η Συμφωνία της Βάρκιζας, ο αφοπλισμός, τα κυνηγητά και οι κεφαλοκυνηγοί, οι μαζικές εξοντώσεις κι όλα αυτά τα πράγματα, ερχόμαστε το Μάιο του '46 στις περίφημες εκλογές, όπου το ΕΑΜ, λάθος, τρομαχτικό λάθος, λέει πάμε σε αποχή. Κι εδώ, παρεμπιπτόντως, η εισήγηση δεν ήτανε του Ζαχαριάδη και του Πολιτικού Γραφείου της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, ήταν των Σοφιανόπουλων, του Σοφιανόπουλου και CIA... ε... συγνώμη, Σία... ε... Καρτάλη και υπολοίπων που συνεργάζονταν με το ΕΑΜ, αυτοί εισηγήθηκαν αποχή, δεν νομίζω ότι το εισηγήθηκαν με κακό σκοπό, αυτήν την ιστορία και βεβαίως... με βάση τα στοιχεία του Υπουργείου Εσωτερικών της εποχής εκείνης, η αποχή ήταν 51%. Το '46. Λοιπόν. Αυτό έδωσε μια τεράστια δυνατότητα στο κράτος, στο εμφυλιακό κράτος να εντοπίσει ποιος έκανε αποχή και να τον έχει είτε υπό αστυνόμευση, παρακολούθηση, είτε υπό κυνηγητό και αυτό άνοιξε το δρόμο για τον ανοιχτό εμφύλιο. Εντοπίστηκε ο εχθρός και άρχισε το χτύπημα.

(χτύπημα τηλεφώνου)

Λοιπόν. Από κει πέρα τώρα, για να μπορέσουμε ν καταλάβουμε και το τι ακριβώς έχει συμβεί, θα πρέπει να απαντηθεί αυτό. Πώς και ποιος το' κανε. Πώς κατόρθωσε. Μπορούμε να πούμε 40.000 προβλήματα ότι υπήρχαν. Ότι κάνανε... ό,τι ήταν, να το δεχτώ. Εάν δεν απαντήσει όμως κάποιος, πώς γίνεται μια οργάνωση εντελώς ασήμαντη... Εντελώς ασήμαντη, την εποχή εκείνη υπήρχαν πολλές άλλες οργανώσεις που είχανε πολύ πιο ισχυρά... ισχυρές προσβάσεις και επιρροή, όπως για παράδειγμα ο ΕΔΕΣ, ο οποίος είχε ιδρυθεί μερικούς μήνες νωρίτερα. Όπως ήταν το ΕΚΑ του Μπακιρτζή, που τελικά καταλήγει ο Μπακιρτζής να ενταχθεί στο ΕΑΜ μετά από δύο χρόνια και να' ναι και μέλος της κυβέρνησης του βουνού, όπως λεγόταν η ΠΕΕΑ. Λοιπόν. Αυτές όμως οι οργανώσεις, επειδή είχανε σχέσεις με το βενιζελικό στρατόπεδο, είχανε πολύ μεγαλύτερη συμμετοχή, τουλάχιστον σε επώνυμους, σε επώνυμα στελέχη της ελληνικής κοινωνίας και ταυτόχρονα είχανε μεγαλύτερες δυνατότητες. Γιατί αυτές δεν προχώρησαν, ενώ προχώρησε το ΕΑΜ; Γιατί; Αυτό να το κρατήσουμε και πάμε λίγο παρακάτω, να μιλήσουμε στο τηλέφωνο.

Γ. Αθανασιάδης: Έχουμε γραμμή λοιπόν. Καλησπέρα, σας ακούμε.

Ακροατής: Καλησπέρα, Γιάννης από Χαλάνδρι. Θα ήθελα να ζητήσω απ' τον κ. Καζάκη, αν γνωρίζει να πει για την περίπτωση του Ισημερινού, της χώρας της Νοτίου Αμερικής και του Ραφαέλ Κορέα, που έδιωξε το ΔΝΤ και κανένα κανάλι βέβαια δεν το αναφέρει.

Δ. Καζάκης: Εντάξει, σε άλλη εκπομπή, θα κάνουμε αναλυτική αναφορά για το ζήτημα αυτό και το πώς έχει καταλήξει.

Ακροατής: Α, ωραία, έγινε σας ευχαριστώ πολύ.

Γ. Αθανασιάδης: Να' σαι καλά φίλε μου, γεια.

Δ. Καζάκης: Λοιπόν. Ποια ήταν η ανωτερότητα εκείνης της εποχής, των κομμουνιστών εκείνης... ε... εκείνης της εποχής, έτσι; Πριν όμως απ' αυτό, ε....

Γ. Αθανασιάδης: Είμαστε στο ερώτημα, τι ακριβώς...

Δ. Καζάκης: Ναι. Ποιο ήταν εκείνο το πλεονέκτημα. Το πλεονέκτημα ήταν ότι οι κομμουνιστές ήταν οι μόνοι ή κυρίως εκείνοι που μπορούσαν να δουλεύουν στις λεγόμενες μαζικές οργανώσεις. Αυτό ήταν το συντριπτικό πλεονέκτημα που είχαν, έναντι όλων των υπολοίπων. Ξέρανε πώς να δουλεύουνε στη γειτονιά, στο χωριό, στο εργοστάσιο, στους χώρους δουλειάς. Ξέρανε πάρα πολύ καλά. Και οι δυνάμεις κατοχής και η 4η Αυγούστου έκαναν ένα τραγικό, στρατηγικό λάθος. Που όταν το κατάλαβαν ήταν πλέον αργά. Η 4η Αυγούστου συνέτριψε το Κομμουνιστικό Κόμμα κι έτσι δεν είχε ανάγκη να πάρει ιδιαίτερα μέτρα ενάντια στα συνδικάτα. Τα συνδικάτα απλά τα φασιστικοποίησε. Τα έκανε μέρος του κορπορατίστικου κράτους, όπως ακριβώς ήτανε στη λογική του ιταλικού φασισμού. Κράτησε όλες τις δομές. Και μάλιστα για να φανεί και φιλοεργατικό το καθεστώς της 4ης Αυγούστου, αξιοποίησε πλευρές της εργατικής νομοθεσίας προς όφελος, όπως ήταν οι συλλογικές διαπραγματεύσεις κι όλα αυτά τα πράγματα για να ενισχύσει το ρόλο των φασιστικών συνδικάτων στον τρόπο ελέγχου της εργατικής τάξης.

Αυτό το πράγμα το είχε διδαχθεί ο Μουσολίνι, ή μάλλον, συγνώμη, τα στελέχη του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου του Μεταξά, από τον... από τους Ιταλούς φασίστες. Και μάλιστα δεν είναι τυχαίο ότι εκείνη την εποχή είχαν έρθει Ιταλοί φασίστες και ιδεολόγοι των μαύρων συνδικάτων κι όλα αυτά τα πράγματα, που προσπαθούσαν να ελέγξουν αυτήν την κατάσταση. Όμως, ποιο ήταν το πρόβλημα; Αυτόν το μηχανισμό, τον κορπορατικό... τον κορπορατίστικο μηχανισμό των συνδικάτων, τον πέρασαν, τον πήραν στα χέρια τους η Κομαντατούρ. Τον παρέδωσε η 4η Αυγούστου στις δυνάμεις κατοχής. Οι Γερμανοί, καθότι ήθελαν να κινητοποιήσουν την εργατική τάξη της Ελλάδας, προκειμένου είτε να δουλέψει στα εργοστάσια στην Ελλάδα που ήταν επιταγμένα, όσα από αυτά τα είχαν επιτάξει, είτε να μαζέψουν ένα μεγάλο μέρος της εργατικής δύναμης που θα πάει στη Γερμανία να δουλέψει, στα πλαίσια της συγκέντρωσης της εργατικής δύναμης για την ανάπτυξη της βιομηχανικής παραγωγής στη Γερμανία, τα συνδικάτα τα' θελαν, ήταν ο μοχλός ελέγχου της... των... των συνδικάτων. Έτσι, διευκόλυναν ως ένα βαθμό τη συγκρότηση συνδικάτων εκεί που δεν υπήρχαν, όπως ο τομέας του επισιτισμού, υποδηματοποιών, στα τηλεγραφεία, τα 3Τ και τα λοιπά. Και φυσικά, στο χώρο των δημοσίων υπαλλήλων. Εκεί υπήρχαν ηγεσίες, οι δοσμένες ηγεσίες από την 4η Αυγούστου.

Πρόεδρος στην αρχή (διακοπή του βίντεο)

Όταν τους δόθηκε η δυνατότητα να δουλέψουν, δουλέψανε. Έτσι το πρώτο πεδίο δράσης των κομμουνιστών ήταν τα εργατικά συνδικάτα. Να γιατί το εργατικό ΕΑΜ, το εργατικό δηλαδή Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο είχε ιδρυθεί πολύ νωρίτερα από το ΕΑΜ. Και μ' αυτόν τον τρόπο τι ήτανε; Συντόνιζε, αντί της ΓΣΕΕ, συντόνιζε την παράνομη δράση, όλων εκείνων των αγωνιστών, που δεν ήταν μόνο κομμουνιστές, οι οποίοι δρούσαν μέσα στα συνδικάτα. Ήταν σοσιαλιστές, ήταν... ακόμα και αναρχικοί, που δρούσαν. Αν και το αναρχικό κίνημα είχε ξεφτίσει πλέον τελείως, αλλά υπήρχανε, που δρούσαν μέσα στα συνδικάτα.

Οι κύριες μορφές δράσης, ήταν κυρίως στα εργοστασιακά, στου ιματισμού, υποδηματοποιίας και επισιτισμού. Ήταν τα μεγάλα μέτωπα που είχε ο πληθυσμός τότε. Εάν είσαι εκεί και τα ελέγξεις, τότε ελέγχεις έναν τομέα παραγωγής ή τομείς παραγωγής που σε διευκολύνανε για να αντιμετωπίσεις τις μεγάλες ανάγκες του πληθυσμού μετά. Δεν είναι τυχαίο, το πόσο έξυπνα δρούσαν, στο εργατικό ΕΑΜ, μέλος του εργατικού ΕΑΜ ήταν και αυτός που είχε διορίσει η 4η Αυγούστου ως πρόεδρο της ΓΣΕΕ, τον Καλομοίρη. Ο οποίος Καλομοίρης παρέμεινε στην πρώτη φάση τουλάχιστον και επί Κομαντατούρ πρόεδρος. Κι ήταν διπλός πράκτορας, έτσι νόμιζε αυτός. Ποιος εκμεταλλεύτηκε καλύτερα τον άλλον... ήταν ένα παιχνίδι. Ποιος εκμεταλλεύεται καλύτερα τον άλλον. Ήτανε στο... στο εργατικό ΕΑΜ, συμμετείχε. Και βεβαίως το ποιος εκμεταλλεύτηκε καλύτερα, φάνηκε από την πορεία των γεγονότων και την εξέλιξη. Βάζανε πολλούς τέτοιους, προκειμένου να έχουν τη δυνατότητα να έχουνε πρόσβαση στα συνδικάτα και τα λοιπά. Αλλά πάρτε υπ' όψιν σας ότι τότε είχαμε μια άλλη κοινωνία. Όπου η γειτονιά υπήρχε. Ήτανε πολύ εύκολο η γειτονιά να οργανωθεί. Να κάνει συσσίτιο, να κάνει επιμελητεία, ή διάδοση των βασικών αναγκών. Το ίδιο οι εργασιακοί χώροι, τα εργοστάσια υπήρχαν. Δεν τα κλείσανε. Υπήρχαν.

Και ταυτόχρονα ο μεγάλος... ο χώρος του δημόσιου τομέα, όπου ήταν ο δημόσιος υπάλληλος. Τώρα. Ο δημόσιος υπάλληλος της εποχής εκείνης, δεν είναι ο δημόσιος υπάλληλος ο σημερινός. Ο δημόσιος υπάλληλος εκείνης της εποχής, πρώτον ήτανε καθημαγμένος από κάθε άποψη. Θυμάμαι μια πολύ ωραία επιθεώρηση, αναβίωση επιθεώρησης, από τη δεκαετία του '20, όπου το ρόλο του δημοσίου υπαλλήλου τον έπαιζε ένας Έλληνας ηθοποιός, ο Φέρμας, δεν ξέρω αν... ο Φέρμης, ή Φέρμας, ένας λεπτός, λεπτοκαμωμένος κακομοίρης στις ελληνικές ταινίες, πρέπει να τον έχουμε... με χαρακτηριστική λεπτή φωνή... Αυτός ο άνθρωπος λοιπόν, που έχει πολύ, έτσι, χατζηαβάτικο παρουσιαστικό, εμφανιζόταν πάνω στη σκηνή, που ήταν η Ελλάδα κακομούτσουνη και φυσικά φορώντας τα αρχαία της, μπαλωμένα ρούχα, τις χλαμύδες και λοιπά, για τα μεγαλεία της και τα λοιπά, κι έλεγε “εσύ ποιος είσαι” κι απαντούσε “δημό υπά”. “Και γιατί μου μιλάς με το δημό υπά;” “Γιατί ο μισθός που μου δίνετε, δε μου φτάνει να πω το σύνολο των λέξεων, δημόσιος υπάλληλος.” Είχε μεγάλη κατανάλωση θερμίδων και δεν μπορούσε ο άνθρωπος. Λοιπόν. Σ' αυτήν την κατάσταση ήταν. Χτυπημένη άγρια. Αλλά είχε συνείδηση το τι Θερμοπύλες φυλάττει.

Το σύνολο του δημοσιοϋπαλληλικού κινήματος εκείνης της εποχής, αλλά και των δημοσίων υπαλλήλων, με εξαίρεση βέβαια του κατά... τους... ε... αυτούς που υπηρετούσαν την εκάστοτε εξουσία, ήξεραν ότι θα' πρεπε να εξασφαλίσουν, παρά τις ελλείψεις και τη συντριβή του κράτους, τη συνέχεια της διοίκησης. Και κει πατήσανε εκείνοι οι υποχθόνιοι τύποι που είχαν οργανώσει το εργατικό ΕΑΜ και φτιάξαν την Κεντρική Πανυπαλληλική Ένωση. Παράνομη. Ένωσε όλα τα νόμιμα σωματεία στο δημοσιοϋπαλληλικό χώρο. Και έτσι, στις 14 Απριλίου 1942, έγινε η πρώτη, μεγάλη, πανεργατική απεργία στην Ευρώπη ολόκληρη, στην κατεχόμενη Ευρώπη, στην Ελλάδα. Η λεγόμενη Παν-δημοσιοϋπαλληλική απεργία. Η οποία κέρδισε. Τα κέρδισε όλα τα...

Υπάρχει μάλιστα, χαρακτηριστικά ο Φοίβος Οικονομίδης – όχι ο Φοίβος Οικονομίδης... δε θυμάμαι ακριβώς πού το είχα διαβάσει, που έλεγε το εξής: εμείς σα φοιτητές, λέει, του Πολυτεχνείου, ήταν φοιτητής του Πολυτεχνείου τότε ο ίδιος, λέει, μας έκανε φοβερή εντύπωση τι επαναστατική δυναμική είχε το σύνθημα του Εργατικού ΕΑΜ, ή των συνδικάτων, που έλεγε “100 δράμια ψωμί, 50 δράμια λάδι”. Ήταν το αίτημα, το εργατικό αίτημα τον πρώτο καιρό της κατοχής. Και λέει, γελάγαμε με τους εργάτες που το γράφανε, γιατί το “ψωμί” το γράφανε όχι με “ψ”, αλλά με “πσ”. Αλλά είχε τέτοια δυναμική αυτό το πράγμα, που γεννούσε. Αυτό ήταν το πρωτογενές στοιχείο. Είχες μια οργανωμένη κοινωνία, ακόμη και στο χωριό. Το χωριό ήταν οργανωμένο. Είχε τον παπά και το δάσκαλο. Και φυσικά, τις αρχές αναφοράς, τον ενωμοτάρχη και τα λοιπά. Ήταν εύκολο για το ΕΑΜ να οργανωθεί στη βάση που έπαιρνε τον ιερέα, τον έκανε υπεύθυνο της επιμελητείας, άρα δηλαδή το ότι είχε τη δυνατότητα να μοιράζει ή να συγκεντρώνει τα αγαθά που μπορούσαν να περισσέψουν απ' τους αγρότες, απ' τους χωρικούς, και το δάσκαλο για τον υπεύθυνο της επιτροπής του ΕΑΜ, που εκλεγόταν από τη γενική συνέλευση του χωριού. Έτσι λειτουργούσε παντού, γιατί ήταν οργανωμένη ακόμη η κοινωνία, μ' αυτά τα οργανωμένα χαρακτηριστικά. Αυτό είναι που έκανε το ΕΑΜ. Και όχι το γεγονός ότι είχε κομματικές οργανώσεις το ΚΚΕ και ήταν διαρθρωμένο στην εντέλεια.

Παρεμπιπτόντως, έτσι για να... μια και συζητάμε γι' αυτά, και τον τρόπο... έτσι... που μιλάμε... θα' θελα καναδυό έτσι αναφορές να κάνω... περισσότερο για τις αυταπάτες που είχαμε όλοι μας. Δε νομίζω ότι έχει γραφτεί ακόμη η ιστορία. Ο Μανώλης ο Γλέζος, ας πούμε για παράδειγμα, σε μια συζήτηση, σε ένα πρακτικό συζήτησης, στα 1981, τον ρώταγε ένας καθηγητής, Λαρς Μπέρζινγκερ λεγότανε, ότι η ΕΑΜική οργάνωση ήταν χωριστή απ' την οργάνωση των κομμάτων που πήραν μέρος. Οι κομματικές οργανώσεις ήταν παράλληλες με την οργάνωση του ΕΑΜ και ανεξάρτητες από αυτήν.

Ο Μανώλης ο Γλέζος σε ένα πρακτικό εκείνης της συζήτησης λέει: “κανένα κόμμα μοναχό του δεν ενεργούσε ποτέ στην κατοχή χωριστά, για τίποτα. Δηλαδή η κομματική οργάνωση σε μια συνοικία δεν ενεργούσε ποτέ σαν ΚΚΕ, για τίποτα απολύτως. Μόνο σαν ΕΑΜ. Τα κόμματα είχαν εσωτερικές λειτουργίες, αλλά ποτέ δεν ενεργούσαν εθνικοαπελευθερωτικά κόμματα χωριστά.” Ο Λευτέρης ο Αποστόλου, πάλι σε ανάλογη συζήτηση, το '81, έλεγε:  “Λειτουργούσαν σύγχρονα σαν κόμματα, με τις ηγεσίες τους. Το ΚΚΕ με την ηγεσία του, το πολιτικό του γραφείο, την κεντρική του επιτροπή και τα λοιπά. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα με την ηγεσία, η Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας και τα λοιπά. Λειτουργούσαν σαν κόμματα μα, φυσικά, η δράση τους ήταν μέσα στα πλαίσια της γενικότερης συμφωνίας που είχαν πάρει για την ίδρυση του ΕΑΜ. Αυτό, αργά ή γρήγορα, ήρθε σε σύγκρουση. Ήρθε σε σύγκρουση. Γιατί, ναι μεν, οι οργανώσεις του ΕΑΜ ήταν αυτόνομες, αλλά δεν είχαν εσωτερική πολιτική ζωή. Κι αυτό ήταν το μεγάλο πρόβλημα με το ΕΑΜ. Το ΕΑΜ έκανε ένα συνέδριο, αμέσως μετά την απελευθέρωση. Δεν έκανε άλλο. Εσωτερική πολιτική ζωή δεν είχε το ΕΑΜ. Η εσωτερική πολιτική ζωή ήτανε προϊόν των κομματικών μελών των οργανώσεων που είχαν μέσα. Και αν – και παρά το γεγονός ότι τα μέλη του ΕΑΜ ήταν πολύ περισσότερα από το άθροισμα των κομματικών μελών, πολύ περισσότερα, ωστόσο δεν ήτανε τέτοια η πολιτική ζωή και, ως ένα βαθμό δικαιολογούνταν από τις συνθήκες του αγώνα. Παρανομία, σε μεγάλο βαθμό ένοπλα, κυνηγητά κι όλα αυτά τα πράγματα.

Αλλά, στην πραγματικότητα έλεγχε το ΚΚΕ το ΕΑΜ; Για να δούμε τι απαντάει σε μια συζήτηση μ' έναν Άγγλο δημοσιογράφο, ο Σιάντος ο ίδιος. Το Νοέμβρη του '44 είναι αυτή η συνέντευξη κι έλεγε: Ερώτηση: “το ΚΚΕ ελέγχει στην πραγματικότητα το ΕΑΜ;” Απάντηση: “ο ισχυρισμός ότι το ΚΚΕ ελέγχει το ΕΑΜ, αποτελεί μια από τις συνηθισμένες συκοφαντίες των πολιτικών αντιπάλων του. Προσπαθούν να προκαλέσουν διχασμό και δυσπιστία. Είναι αλήθεια ότι το ΚΚΕ αποτελεί το μεγαλύτερο κόμμα του ΕΑΜ. Όπως είναι και η κύρια πολιτική δύναμη της χώρας. Αλλά κανέναν έλεγχο δεν ασκεί στο πρόγραμμα του ΕΑΜ. Πρόγραμμα που η ορθότητα και η λαϊκότητά του είναι δοκιμασμένες στην πράξη με αιματηρούς αγώνες, όλα τα κόμματα που το αποτελούν είναι απολύτως σύμφωνα και συνεργάζονται αδελφικά. Όλα τα κόμματα που μετέχουν στο ΕΑΜ είναι ισότιμα και αντιπροσωπεύονται στην κεντρική του επιτροπή με ίσο αριθμό αντιπροσώπων.

Το ΕΑΜ είναι ένας παρθενικός, μαχητικός συνασπισμός κομμάτων κι οργανώσεων.” Φυσικά, ο Σιάντος παρέλειψε να αναφέρει ότι η διαφορά σε μέλη μεταξύ του ΚΚΕ και των υπολοίπων κομμάτων ήταν τεράστια. Παραδείγματος χάριν, κατά το... κατά... σύμφωνα με... με στοιχεία που υπήρχαν εκείνη την εποχή, ο αριθμός των οργανωμένων κομμουνιστών στη Θεσσαλία το καλοκαίρι του '44, ήταν 68.193. Ενώ τα μέλη της Ένωσης Λαϊκών Δημοκρατιών... ε... Λαϊκής Δημοκρατίας, του Τσιριμώκου, ήταν 300. Συνολικά, την εποχή της απελευθέρωσης υπολογίζεται ότι είχε περίπου από 250.000 έως 300.000 μέλη το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας και όλοι οι υπόλοιποι μαζί, περίπου στις δυόμιση χιλιάδες. Δυόμιση με πέντε, όλοι οι... όλες οι υπόλοιπες πολιτικές δυνάμεις. Δυόμιση με πέντε. Λοιπόν. Βεβαίως, πόσοι ήταν, πόσα ήταν τα μέλη; Από που μπορούμε να το συνάγουμε; Το πρώτο είναι, από τρεις πηγές. Έτσι; Το αποτέλεσμα των εκλογών που οργάνωσε το ΕΑΜ τον Απρίλη του '44 για το Εθνικό Συμβούλιο που συνήλθε στις Κορυσχάδες. Άκου τρέλα! Κάναν εκλογές μες στην κατοχή! Αυτό, λιγάκι για να το καταλάβουν ορισμένοι,  που θεωρούν ότι είναι επαναστατική πράξη η αποχή. Λοιπόν.

Κι εδώ, θα' θελα λιγάκι να... έτσι μια παρατήρηση. Εάν το ΕΑΜ αντιμετώπιζε εκλογές, που θα τις κάνανε οι δυνάμεις κατοχής, για τους δικούς τους λόγους, τι θα' κανε, λέτε; Θα απείχε, ή θα συμμετείχε; Θα συμμετείχε σαν τρελό! Φυσικά, με βιτρίνες. Δεν θα μπορούσε να συμμετέχει... Χαίρετε, τι κάνετε, εγώ είμαι ο αντάρτης, πάω να ψηφίσω! Όχι. Αλλά θα συμμετείχε. Κι ο λόγος που οι δυνάμεις κατοχής δεν κάναν εκλογές, είναι ακριβώς αυτό. Γιατί δεν μπορούσαν να ελέγξουν το αποτέλεσμα. Και δεν μπορούσαν να διαχειριστούν ένα τέτοιο πολιτικό αποτέλεσμα. Και δεν το κάναν πουθενά. Εντάξει; Ή μάλλον, εκεί που τους έπαιρνε, θα μπορούσαν να το κάνουν. Δεν μπόρεσαν να τις κάνουν πουθενά. Γιατί; Γιατί μετά το '42 ειδικά και μετά ειδικά την ήττα του Στάλινγκραντ, το τέλος του '43, δεν μπορούσε πουθενά, σε καμία κατεχόμενη... σχεδόν σε καμία κατεχόμενη χώρα, να τα βάλουν με τα κινήματα αντίστασης που είχαν γεννηθεί και που αντρωνόντουσαν δραματικά. Πού να πάνε σε εκλογές! Αλλά δεν είχαν κανένα πρόβλημα να υιοθετήσουνε την πολιτική του home rule του Βρετανού αποικιοκράτη, που ήξερε να πειθαναγκάζει το... τους... πώς να το πούμε... τους λαούς υπό αποικιακή κυριαρχία με τα home rules, δηλαδή δίνοντάς τους τοπικά κοινοβούλια, τα οποία βεβαίως συζητούσαν και αποφάσιζαν για τα τοπικά, υπό την αίρεση του Δικαστή και του Κυβερνήτη, που ήταν οι Εγγλέζοι. Το πρώτο λοιπόν ήτανε αυτό. Το δεύτερο ήταν η επίσημη απογραφή των οργανωμένων μελών του ΕΑΜ, που έγινε με αναφορές από τις ΕΑΜικές περιοχές στην Πανελλαδική Σύσκεψη, που έγινε την 1η και τη 2η Σεπτέμβρη του 1944. Και το τρίτο είναι οι αναφορές των Ελλήνων και ξένων παρατηρητών, εδώ συμπεριλαμβάνονται οι αναφορές των συμμαχικών... των συμμάχων αξιωματικών, που η δουλειά τους ήταν να μεταδίδουν πληροφορίες από την κατεχόμενη Ελλάδα.

Λοιπόν. Πάμε λοιπόν σιγά – σιγά στο... Οι εκλογές για το Εθνικό Συμβούλιο. Στις εκλογές για... όταν... συμμετείχαν περίπου... σύμφωνα με τα στοιχεία της εποχής και που κρατούσαν... τα στοιχεία... για την εκλογή για το Εθνικό Συμβούλιο, έτσι; Αφορούσε περίπου ένα εκατομμύριο πεντακόσιες χιλιάδες, οι ψηφίσαντες. Περίπου.

Γ. Αθανασιάδης: Ε, Δημήτρη, συγνώμη, επειδή το νούμερο είναι μεγάλο, είναι διασταυρωμένο αυτό;

Δ. Καζάκης: Ναι, ναι. Το μικρότερο είναι 1.200.000, το μεγαλύτερο 1.500.000, υπάρχουν κι εκτιμήσεις για παραπάνω. Λοιπόν. Στην ιδρυτική πράξη, με ημερομηνία 10 Μαρτίου 1944, η ΠΕΕΑ ανακοίνωσε ότι θα συγκαλέσει Εθνικό Συμβούλιο. Η κυβέρνηση του βουνού. “Η επιτροπή πιστεύοντας πως η δύναμή της πηγάζει από το λαό και από το λαό αντλούνται όλες οι εξουσίες, θα συγκαλέσει το πιο σύντομο χρονικό διάστημα, Εθνικό Συμβούλιο” κλπ, κλπ. Το ενδιαφέρον είναι, σε ποιον ανέθεσαν. Η ηγεσία της... μάλλον... της ΠΕΕΑ φυσικά αναγνώρισε τις δυσκολίες που θα παρουσιάσει η διενέργεια των εκλογών, όχι τόσο στις ελεύθερες περιοχές, όπου εκεί ήταν ελεύθερη η διαδικασία και μάλιστα πιστοποιημένα ελεύθερη από τους εκπροσώπους των αγγλικών δυνάμεων κατοχής... ε... μάλλον στρατιωτικής αποστολής, το ξέρουμε απ' τον Μάγιερς, απ' τον ΜακΝηλ, από τον Γούντχάουζ, το πόσο ελεύθερα ψηφίζανε σ' αυτές τις εκλογές. Αλλά δε λέμε για τις ελεύθερες περιοχές, όσο για τα τμήματα της χώρας που βρίσκονταν ακόμη υπό ξενική κατοχή.

Ανέθεσαν στον Κώστα το Δεσποτόπουλο, το νομικό σύμβουλο του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΛΑΣ, ζει ακόμη ο άνθρωπος, έτσι; το νομικό σύμβουλο, να συντάξει ένα σχέδιο αποφάσεως για τις εκλογές, σύμφωνα  με τις πραγματικές συνθήκες στην κατεχόμενη Ελλάδα. Στη συζήτηση με το... ουσιαστικά η Ελλάδα το '44 ήτανε δύο χώρες. Οι ελεύθερες περιοχές και οι υπό κατοχή. Λοιπόν. Όταν γίνονται... οι ψηφοφόροι λοιπόν, έπρεπε να ψηφίσουνε. Να ψηφίσουνε ΝΑΙ σε όλα τα ονόματα, καταρτιζόντουσαν ψήφος... στην Αθήνα οι εκλογές έγιναν με... η πιο λεπτομερής περιγραφή για την Αθήνα γίνονταν... έγινε ως εξής. Οι ΕΑΜικές οργανώσεις διάλεξαν 20 υποψηφίους, που τα ονόματά τους τυπώθηκαν σε ψηφοδέλτιο. Τα κριτήρια για την εκλογή των ψηφοφόρων δεν είναι γνωστά. Τότε, όπως γράφει ο Μπαρτζιώτας, σχηματίστηκαν μερικές εκατοντάδες εκλογικές επιτροπές που με τα ψηφοδέλτια στα χέρια τους και με την προστασία του ΕΛΛΑΣ της Αθήνας, γύριζαν από σπίτι σε σπίτι, εξηγούσαν με λίγα λόγια το σκοπό των εκλογών, άφηναν τόσα ψηφοδέλτια όσα ο αριθμός των ενηλίκων, πάνω από 18 χρονών, για πρώτη φορά ψήφισαν από 18 χρονών και άνω και οι γυναίκες, είναι η πρώτη φορά που συνέβη αυτό στα ελληνικά πολιτικά πράγματα, απέκτησαν ψήφο οι γυναίκες και όσοι ήταν πάνω από 18 χρονών.

Αυτό καταργήθηκε μετά την απελευθέρωση, έτσι; Λοιπόν, ανδρών και γυναικών και έλεγαν ότι θα γυρίσουν, ότι θα γυρίσουν... πάρτε τα, ρε παιδιά, θα γυρίσουμε ύστερα από τρεις μέρες, το πολύ ύστερα από μια βδομάδα, για να πάρουμε τα ψηφοδέλτια. Έπειτα, ειδικός σύντροφος επιτροπής, έδινε εξηγήσεις για τον τρόπο που θα διεξαχθεί η ψηφοφορία. Ότι τους δίνεται μια βδομάδα προθεσμία για να σκεφτούν. Οι ψηφοφόροι μπορούσαν, να ψηφίσουν ναι σε όλα τα ονόματα, να ψηφίσουν ναι μόνο σε ορισμένα ονόματα και να προσθέσουν άλλα στο ψηφοδέλτιο, ή να ψηφίσουν όχι, σκίζοντας το ψηφοδέλτιο. Εκλέχθηκαν μ' αυτόν τον τρόπο 206 ή 207 εθνοσύμβουλοι, από τους οποίους 22 ήταν μέλη της βουλής του 1936. Και οι 22 ή μάλλον οι 20 ήταν του Κόμματος των Φιλελευθέρων. Έτσι; Για να φανταστεί κανείς ότι, εάν, μπορούσαν να τα μαγειρέψουν τα στοιχεία, μπορούσαν να τα μαγειρέψουν; Βεβαίως. Αλλά τότε γιατί να εκλέξουν 20 βουλευτές του Κόμματος των Φιλελευθέρων και 2 κομμουνιστές; Γιατί να μην εκλέξουν και τους 22 κομμουνιστές; Τι ήταν; Μαλάκες ήτανε; Άμα θέλαν να τα μαγειρέψουν, έτσι; Ήταν 20 βουλευτές του '36 στο Κόμμα των Φιλελευθέρων και 2 κομμουνιστές. Του Παλλαϊκού Μετώπου σωστότερα. Που ήταν συνεργασία κομμουνιστών με Σοσιαλιστικό Κόμμα και τα λοιπά, και Αγροτικό Κόμμα της εποχής εκείνης.

Λοιπόν. Με τα στοιχεία που έχουμε συγκεντρώσει, σύμφωνα με τα στοιχεία που έβγαλε ο Σιάντος, ως γραμματέας των εσωτερικών, την έβδομη μέρα της εθνοσυνέλευσης. Λέει, με τα στοιχεία που έχουμε συγκεντρώσει, οι μετρημένοι ψήφοι ήταν 1.025.000. Λείπουν τα 4/5 από τα εκλογικά στοιχεία της Πελοποννήσου, τα περισσότερα στοιχεία της Μακεδονίας, αρκετά στοιχεία – αυτό είναι η επίσημη έκθεση που έδωσε ο υπουργός Εσωτερικών της εποχής εκείνης – απ' τη Θεσσαλία, την Αττικοβοιωτία και την Ήπειρο. Κατά τις βεβαιώσεις των εθνοσυμβούλων, το λιγότερο, ψήφισαν 1.500.000 έως 1.800.000, χωρίς να λογαριάζουμε την Κρήτη, την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη. Πάρτε υπ' όψιν σας ότι στις κοινοβουλευτικές εκλογές του '36 και προηγούμενα, ψήφιζαν γύρω... ε... γύρω από το εκατομμύριο. Οι εκλογές μας είναι μαχητικό δημοψήφισμα εθνικής ενότητας, ένας συναγερμός αγώνα για την εθνική απελευθέρωση και τη λαοκρατία. Είναι απόσπασμα από την εισήγηση του υπουργού. Άρα λοιπόν, ένα ενδεικτικό νούμερο ήταν αυτό, έτσι; Ένα εκατομμύριο ψήφισε στις εκλογές τότε. Κι εκεί ψήφισαν από 1,5 μέχρι 1.800.000. Ε, υπάρχουν πιο αναλυτικά στοιχεία, τέλος πάντων, που τελικά αναγάγουν... ε... τα στοιχεία αυτά ήταν... που έγιναν αργότερα... τον Αύγουστο του '44... ε... που ήταν... να το πούμε έτσι...

Λοιπόν, να πάμε τώρα, τα μέλη του... ε... του ΕΑΜ. Έτσι; Πόσο φτάσανε... Σύμφωνα λοιπόν με τις εκθέσεις που στέλνανε οι ίδιοι οι Εγγλέζοι. Το καλοκαίρι του '43. Η Ελλάδα σήμερα αποτελεί σε δυο διαφορετικές χώρες. Αυτό είναι... ε... έκθεση της βρετανικής αποστολής. Την κατεχόμενη και τη μη κατεχόμενη. Στην κατεχόμενη Ελλάδα οι συνθήκες ζωής αλλάζουν ανάλογα με το ποια από τις δυνάμεις, Γερμανία, Ιταλία, Βουλγαρία, έχει την κατοχή. Η μη κατεχόμενη Ελλάδα σήμερα είναι απαλλαγμένη από την παρέμβαση του Άξονος, όσο είναι και η Αγγλία. Παρόλο που σήμερα – πρόσεξε – όπως ήτανε η Αγγλία ελεύθερη ήτανε... κατά τη βρετανική αποστολή. Του '43. Καλοκαίρι του '43. Παρόλο που τα σύνορα μεταξύ των δύο περιοχών κυμαίνονται αναλόγως με τα αποτελέσματα των στρατιωτικών επιχειρήσεων, η κεντρική βορινή σπονδυλική στήλη της Πίνδου αποτελεί ένα σύνολο που είναι απίθανο ότι θα μπορέσουν οι σημερινές δυνάμεις του Άξονος στην Ελλάδα να διασπάσουν ή να κατέχουν μόνιμα.

Άρα υπήρχε ένας... που προσδιοριζόταν... Πόσοι ήταν λοιπόν; Σύμφωνα... Σύμφωνα με την αφήγηση του Κώστα του Δεσποτόπουλου, νομικού συμβούλου, που είπαμε και προηγουμένως, που ζει ακόμη. Στο 1944 έχουμε ταξικό χώρισμα. Βεβαίως το ΕΑΜ παραμένει πλειοψηφία. Αλλά από την άλλη μεριά, η αντίδραση έχει συνειδητοποιηθεί. Και ενθαρρύνεται από τους Άγγλους. Έτσι δημιουργείται το σχίσμα μέσα στον ελληνικό λαό. Ήταν πλέον η προετοιμασία του εμφυλίου. Όταν βρέθηκα μέσα σ' αυτήν την ατμόσφαιρα στην Αθήνα, η οποία ήταν διαφορετική από την ατμόσφαιρα που είχα ζήσει στα βουνά, επήγα και ζήτησα ακρόαση από τον οργανωτικό γραμματέα του ΚΚΕ, το Γιάννη τον Ιωαννίδη και του είπα, εσείς είστε ο οργανωτικός γραμματέας, θα είστε σε θέση να έχετε τις καλύτερες πληροφορίες. Πέστε μου, πόσα είναι τα μέλη τα οποία έχουμε μαζί μας αυτή τη στιγμή; Διότι εγώ, διότι εγώ εδώ που ήρθα στην Αθήνα δε βλέπω το πνεύμα που επικρατούσε πάνω στα βουνά. Βλέπω μια διαφορά. Όχι, μου λέγει, πλανιέσαι. Και μου βγάζει και κάτι χαρτιά, αναφορές φαίνεται, από τους γραμματείς όλης της Ελλάδας. Και βγάζει τα χαρτιά του και μου λέγει. Κώστα, τα χαρτιά λένε ότι έχουμε οπαδούς 1,5 περίπου εκατομμύριο. Πες, μου λέγει, ότι είναι υπερβολή. Μα πόσο να βάλω στην υπερβολή. Να τη βάλω, πόσο θέλεις; 50%; Άμα τη βάλω 50% είναι 750 με 800.000. Αυτοί είναι σταθερά και οργανωμένα δικοί μας. Οι βρετανικές εκτιμήσεις. ΣΟΕ, έτσι; Στρατιωτική αποστολή. Βρετανικές εκτιμήσεις. ΕΑΜ – ΕΛΛΑΣ.

Καλοκαίρι του '43. Το ΕΑΜ είναι η πιο μεγάλη και η πιο δυνατή οργάνωση στην Ελλάδα σήμερα. Κυριαρχεί σχεδόν εντελώς στην ελεύθερη Ελλάδα. Ξεκινώντας σα λαϊκό μέτωπο, κάτω από την κηδεμονία του μικρού, αλλά και καλά οργανωμένου Κομμουνιστικού Κόμματος – είναι η φαντασίωση που λέγαμε – έχει εξελιχθεί σε εθνικό κίνημα που καλύπτει όλες τις μορφές του αγώνα εναντίον του Άξονος. Είναι δύσκολο να εκτιμήσει κανείς το λαοφιλές του ΕΑΜ. Οι ΕΑΜικοί αρχηγοί επιμένουν ότι πρέπει όλοι οι άνθρωποι σε ένα χωριό να είναι μέλη, αλλά δεν φαίνεται πως υπάρχει μια λίστα των μελών και όποιος θέλει μπορεί να παραιτηθεί από το ΕΑΜ, αλλά όχι από τον ΕΛΛΑΣ. Θα έλεγα 15 με 20% του ΕΑΜ είναι κομμουνιστές. Και ότι παραπάνω από 50% είναι πρόθυμα μέλη. Οι υπόλοιποι παραμένουν στο κίνημα λόγω τρομοκρατίας ή επειδή δεν υπάρχει άλλη οργάνωση. Αυτή είναι οι βρετανικές εκτιμήσεις. Μερικούς μήνες μετά, δεύτερη εκτίμηση. Δυστυχώς πρέπει να παραδεχτούμε ότι η προπαγάνδα αυτή έχει πετύχει ανάμεσα στους εύπιστους χωρικούς. Πίσω απ' το πρόγραμμα του ΕΑΜ - η προπαγάνδα η αντι-ΕΑΜική – στέκεται μεγάλη μάζα της κοινής γνώμης. Ο κόσμος δίνει την υποστήριξή του λόγω  της αποτελεσματικής προπαγάνδας και επειδή δεν υπάρχει άλλη λύση.

Το φθινόπωρο του '43 ξέσπασε... όταν ξέσπασε ανοιχτός εμφύλιος πόλεμος μεταξύ ΕΛΛΑΣ και ΕΔΕΣ, ο αρχηγός της βρετανικής αποστολή, συνταγματάρχης Γούντχάουζ, έγραψε μια έκθεσή του με ημερομηνία 19 Οκτωβρίου, ότι ήταν φανερό πια ότι το ΚΚΕ είχε την κυριαρχούσα πλειοψηφία στην Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜ, ενώ η πολύ μεγάλη πλειοψηφία των μελών του ΕΛΛΑΣ δεν ανήκουν στο ΚΚΕ, ούτε το συμπαθούν. Συνέχιζε ο Γουντχάουζ. Επίσης πιστεύω, αλλά δεν είμαι σε θέση να το αποδείξω, ότι το σύνολο των μελών του ΕΑΜ – ΕΛΛΑΣ είναι λιγότερο από το 1/4 του συνολικού πληθυσμού της Ελλάδας. Το 1/4. Υπάρχουν όμως πολλοί που δεν είναι σταθερά μέλη καμιάς οργάνωσης και πηγαίνουν όπου φυσάει ο αέρας. Το 1938 ο πληθυσμός της Ελλάδας υπολογιζόταν σε 7.108.114, έτσι; 1/4 το 1943 θα ήταν περισσότερο από 1,5 εκατομμύριο άνθρωποι. Φυσικά, ο Γουντχάουζ δεν προσπάθησε να δώσει ένα συγκεκριμένο νούμερο, παρά μάλλον μια γενική εκτίμηση. Την άνοιξη και το καλοκαίρι του '44 οι Άγγλοι προετοίμασαν τη στρατιωτική τους επέμβαση,  προετοίμαζαν τη στρατιωτική τους επέμβαση στην Ελλάδα. Εφόσον το ΕΑΜ θεωρήθηκε σαν το κύριο εμπόδιο για την πολιτική εξέλιξη που προτιμούσαν οι Άγγλοι, μι αντικειμενική εκτίμηση της ΕΑΜικής δύναμης ήταν απαραίτητη. Είναι παράξενο ότι ο ταξίαρχος Μπάρκελ Μπένφιλντ, τότε αρχηγός των Άγγλων αξιωματικών στην Ελλάδα, έγραψε το Μάιο του '44. Σήμερα οι οπαδοί του ΕΑΜ υπολογίζεται ότι είναι περίπου στις 200.000 σε έναν πληθυσμό 8 εκατομμυρίων. Στην πλειοψηφία τους, καθόλου δεν είναι φανατικοί υποστηρικτές του κινήματος. Θα πίστευε κανείς ότι το νούμερο 200.000 είναι λάθος και θα' πρεπε να λέει 2.000.000.

Όμως μια άλλη βρετανική έκθεση με ημερομηνία 8 Σεπτεμβρίου '44 έχει την εξής εκτίμηση. Η ένοπλη δύναμη του ΕΛΛΑΣ πιθανώς είναι ανάμεσα στους 30.000 και 70.000 με καλή στρατιωτική εξάσκηση. Οι συμπαθούντες μπορεί να είναι ανάμεσα στους 300.000 και 400.000, ιδιαίτερα στην περιοχή Αθήνας και Πειραιά. Όπου είναι καλά οργανωμένοι με το σύστημα των κομμουνιστικών πυρήνων. Γιατί άλλαξε τόσο πολύ η επίσημη εκτίμηση των Άγγλων; Σύμφωνα με μια αμερικανική εκτίμηση εκείνης της εποχής, οι Άγγλοι υποτίμησαν τη δύναμη του ΕΑΜ, γι' αυτό και την πάτησαν όταν πάτησαν – όταν βρέθηκαν στην Ελλάδα, το λέει ο Κανελλοπουλος στο... στο ημερολόγιό του που καταγράφει το πότε έφτασε στην Καλαμάτα και πόσο έβρισκε παντού ΕΑΜικές δυνάμεις και ΕΛΛΑΣ ίτικες που δεν τον είχαν ενημερώσει γι' αυτό και γι' αυτό ήταν και η έκκληση του Γεωργίου Παπανδρέου ότι επειγόντως χρειάζεται – ότι μια ταξιαρχία που του' χαν τάξει δεν επαρκούσε.

Χρειαζόταν μεγάλες δυνάμεις για να αντιμετωπίσουν το ΕΑΜ. Τον τελευταίο καιρό λάβαμε αναφορές, έλεγε η αμερικάνική εκτίμηση, που λένε ότι ο πληθυσμός μισεί το ΕΑΜ και στρέφεται εναντίον του και ότι η μόνη αληθινή πηγή δύναμης για το ΕΑΜ είναι ο ΕΛΛΑΣ, τέτοιες αναφορές έχουμε λάβει συχνά στο παρελθόν, ιδιαίτερα από βρετανικές πηγές. Αλλά τα γεγονότα δεν έχουν επιβεβαιώσει την υπόθεση αυτή. Οι πηγές ήταν, κατά κύριο λόγο, οι πολιτικοί που πήγαν... που ήταν μαζί με την εξόριστη κυβέρνηση και που, σύμφωνα με τον Γουντχάουζ προετοίμαζαν τον εμφύλιο πριν οι Βρετανοί συλλάβουν την ανάγκη να χτυπήσουνε το ΕΑΜ. Ήθελαν τον πόλεμο. Ήθελαν τη σφαγή. Οι Έλληνες πολιτικοί. Και μάλιστα, εξέχουσα φυσιογνωμία, ο Γεώργιος Παπανδρέου. Αναλύεται στο “μήλον της έριδος” του Γουντχάουζ.

Επομένως, πίσω από όλα αυτά, τα λίγα στοιχεία αυτά που αναφέραμε, είναι το εξής. Πώς γίνεται μια οργάνωση από κόμματα τα οποία ήταν αποκόμματα, να φτάσει σε μια δύναμη του 1,5 ή 2 εκατομμυρίων, εκ των οποίων το 50% ήταν συνειδητοί. Όπως τουλάχιστον εκτιμούσαν εκείνη την εποχή. Ποια άλλη κοινωνικοπολιτική οργάνωση στην ελληνική ιστορία έφτασε σε τέτοια επίπεδα οργάνωσης και εκπροσώπησης; Με ανθρώπους απ' όλο το πολιτικό στρώμα. Απ' όλα τα πολιτικά και κοινωνικά στρώματα της Ελλάδας. Οι πάντες ήτανε μέσα. Από βασιλόφρονες μέχρι κομμουνιστές, φίλε μου. Βεβαίως το γιατί ηττήθηκε έχει να κάνει με το γεγονός ότι η αντίληψη για το κόμμα που υπήρχε εκείνη την εποχή, υπερτερούσε της αντίληψης της λαϊκής ενότητας και της εθνικής ενότητας. Γι' αυτό πήγε σε λάθος. Ή αν θέλουμε, η ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας που ήταν η κυρίαρχη πολιτική δύναμη στο ΕΑΜ, θεωρούσε ότι το ΕΑΜ δεν ήταν παρά το εισιτήριό της για να αποτελέσει... για την μετεξέλιξη σε νόμιμη πολιτική δύναμη στη μετά την απελευθέρωση περίοδο. Γι' αυτό και δεν έθεσε ως βασική προϋπόθεση την υλοποίηση των παραμέτρων που είχε το ιδρυτικό του ΕΑΜ παρά μόνο σε συνεργασία μ' αυτούς – ποιους; Μ' αυτούς που δεν συμμετείχαν καθόλου στην αντίσταση. Εκεί ήταν το τραγικό.

Κι αυτό δεν είχε να κάνει με το γεγονός ότι το ΚΚΕ ήθελε να πάρει την εξουσία, ακριβώς το ανάποδο. Ήταν ότι το ΚΚΕ πίστευε, όπως κι ο Κουτσούμπας σήμερα, ότι επειδή είναι ταξικό κόμμα, δεν ήρθε η ώρα του ακόμα να πάρει την εξουσία. Έπρεπε να μπει ταξικά το θέμα. Δεν είχε αντιληφθεί ότι είχε τεθεί ταξικά και είχε λυθεί ταξικά το εθνικό ζήτημα. Και επειδή ακριβώς είχε λυθεί ταξικά το εθνικό ζήτημα, γιατί ποιες τάξεις ήτανε κυρίαρχες; Η εργατική τάξη κι η διανόηση, αυτοί συγκρότησαν το ΕΑΜ κατά κύριο λόγο και παρέσυραν βεβαίως μεσαία στρώματα και κυρίως αγροτιά. Κι επειδή είχε λυθεί ταξικά το εθνικό ζήτημα, δεν έμπαινε καν θέμα, παρά μόνο ομαλών πολιτικών εξελίξεων για τη χώρα. Από την άλλη, δεν ήτανε στο επίπεδο εκείνο να αντιμετωπίσουν μια γεωστρατηγική απειλή, του επιπέδου της Βρετανίας. Με ποιες πλάτες; Οι Σοβιετικοί τα' χανε πουλήσει όλα, ο Στάλιν δηλαδή της εποχής εκείνης και βεβαίως όλα τα υπόλοιπα που μας οδήγησαν στον εμφύλιο. Και ενώ στην απελευθέρωση – την ημέρα της απελευθέρωσης κυμάτιζαν οι σημαίες των συμμάχων μαζί με τα ΕΑΜικά σύμβολα... ε... την επόμενη μέρα... ε... για πρώτη φορά, άρχισαν να βγαίνουν τα κομματικά σύμβολα. Ήτανε η πρώτη φορά που εμφανίστηκαν κομματικά σύμβολα. Κάτι που ξένισε πάρα πολλούς την εποχή εκείνη και πολύ κόσμο στο ΕΑΜ μέσα. Αυτή ήταν η πρώτη κίνηση για να οδηγηθούμε στον εμφύλιο, στη διάσπαση δηλαδή του ίδιου του ΕΑΜικού  κινήματος και να πάμε μετά στον εμφύλιο.

Αλλά αυτά είναι μια άλλη συζήτηση. Τι θέλω να πω. Το ΕΑΜ είναι κατάκτηση του ελληνικού λαού. Ιστορική κατάκτηση του ελληνικού λαού, όπως ήταν κι η Φιλική Εταιρεία. Ήταν η κορύφωση της μάχης ενός ολόκληρου λαού να βρει εθνική ολοκλήρωση. Η εθνική ολοκλήρωση δεν έρχεται με αλυτρωτικά προτάγματα, αλλά έρχεται όταν ο λαός ασκεί κυριαρχία στον τόπο του. Ή, έστω, προσπαθεί να ασκήσει. Μ' αυτόν τον τρόπο βρήκε, ή βρέθηκε να ολοκληρώνεται η εθνική του πορεία. Δεν είναι τυχαίο το ότι μεγαλούργησε σε επίπεδο πολιτισμού, σε επίπεδο τέχνης, σε επίπεδο οργάνωσης. Ο ίδιος ο Γουντχάουζ λέει ότι η καθυστέρηση του ενός και πλέον αιώνα που είχε δεχθεί η ελληνική ήπειρος, ξεπεράστηκε στα τρία χρόνια της ελεύθερης Ελλάδας. Ο Γουντχάουζ, στο “μήλο της έριδος” το λέει. Τηλεπικοινωνίες, οργανωμένα σχολεία, ο αναλφαβητισμός χτυπήθηκε, υπήρξαν για πρώτη φορά υγειονομικές υπηρεσίες παντού, ένα τέτοιο πράγμα, μια αναγέννηση της υπαίθρου, η οποία δεν είχε γίνει ποτέ από την εποχή της Παλιγεννεσίας. Όλα αυτά τα πράγματα έπρεπε να συντριβούν. Γιατί έπρεπε να συντριβούν; Για να αναλάβουν αυτοί που είχαν και τα ηνία πριν. Αυτό δεν θα μπορούσε να γίνει παρά μόνο με αίμα. Και βεβαίως, αξιοποιώντας και τις τραγικές ελλείψεις της πολιτικής ηγεσίας εκείνης της εποχής.

Με λίγα λόγια. Κατά τη γνώμη μου το ΕΑΜ δημιουργήθηκε γιατί δεν μπορούσε να γίνει τίποτα άλλο για τους κομμουνιστές. Δηλαδή, οι κομμουνιστές δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτε άλλο. Ήταν ο καλύτερος τρόπος για να αναδιοργανωθούν αυτοί οι ίδιοι. Τελείως ανοργάνωτοι. Πότε έχεις καλύτερη δυνατότητα να εντοπίσεις έναν χαφιέ; Όταν τον βάζεις στην οργάνωσή σου ή όταν είσαι σε μια κοινή, μετωπική οργάνωση και δρουν όλοι μέσα εκεί οπότε εντοπίζεται πιο εύκολα κάποιος και δε σε συντρίβει εσένα που... την οργάνωσή σου, να το πούμε έτσι. Αυτό παρακίνησε περισσότερο, συν την αντίληψη, τη σωστή αντίληψη ότι προέχει η εθνική απελευθέρωση. Έναντι όλων των υπολοίπων. Μα η εθνική απελευθέρωση ήταν ο βασικός μοχλός. Ή, αν θέλετε, η βασική ατμομηχανή, πάνω στην οποία τι κάνανε; Μπορούσαν να λυθούν όλα τα υπόλοιπα εθνικά και δημοκρατικά αιτήματα του λαού που, αν θέλετε, είχανε μείνει άλυτα όλες τις προηγούμενες δεκαετίες. Δεν μπορούσε να γίνει διαφορετικά. Να γιατί απάντησε με εμφύλιο πόλεμο η βασική προστάτιδα δύναμη της εποχής εκείνης της Ελλάδας, η Βρετανία, με όλο αυτό το συρφετό της πολιτικής τάξης που, ενώ πέθαινε, προσπαθούσε να πάρει μαζί της τη ζωντάνια ενός λαού, που ήταν άλλος λαός απ' αυτόν που μπήκε στον πόλεμο. Ευθυτενής, όπως λέει ο Θεοτοκάτος, ο... ο συγγραφέας. Λέει, άλλος λαός, λέει, αυτός. Δεν έχει μάθει να σκύβει. Δεν είναι, λέει, αυτός που με σκυμμένο το κεφάλι μοιρολογούσε την τύχη του. Έστω κι αν ήταν ο ίδιος λαός, με την έννοια της φυσιολογικής παρουσίας δηλαδή.

Αυτό το πράγμα συνέβη και αυτό είναι κατάκτηση. Και θα πρέπει να' ναι εθνική εορτή αυτό το πράγμα, όπως ήτανε, όπως θα' πρεπε να' τανε... όπως είναι και η Παλιγεννεσία. Εθνική γιορτή. Και στο κάτω κάτω της γραφής, η πρώτη πράξη μαζικής εκδήλωσης αντίστασης του ΕΑΜ και που εκεί φάνηκε η ανωτερότητά του, πότε ήτανε; 28η Οκτωβρίου 1941. Εκεί, μαζί με άλλες πατριωτικές οργανώσεις που όμως αφομοιώθηκαν από το ΕΑΜ πολύ γρήγορα, ή έμειναν στο περιθώριο και συντρίφτηκαν, όσες από αυτές τις οργανώσεις κράτησαν το ιδεολογικό πάνω από το πατριωτικό. Εμείς είμαστε βενιζελικοί ή δεξιοί κι εσείς είσαστε αριστεροί κι όλα αυτά τα πράγματα. Συντρίφτηκαν, ή οδηγήθηκαν στην αγκαλιά της Κομαντατούρ, μ' αυτή τη λογική. Τι κάνανε; Παραμονές, δύο μέρες πριν, πάνω στον Υμηττό, δύο μέρες πριν, για να γίνει γνωστή μια άγνωστη οργάνωση εκείνη την εποχή, το ΕΑΜ σχηματίστηκε με λαμπιόνια. Μια φωτεινή, τεράστια επιγραφή πάνω στον Υμηττό, δύο μέρες πριν τη γιορτή της 28ης Οκτωβρίου. Το πώς το κάνανε, πώς το φωτίσανε, είναι μια μεγάλη ιστορία και δεν έχει νόημα να την πούμε τώρα.

Ταυτόχρονα, 28η Οκτωβρίου, με πρώτους τους αναπήρους του Αλβανικού, που ήτανε κι οι πρώτοι που εντάχθηκαν στο ΕΑΜ, στρατιωτικοί, κατέβηκαν από τα νοσοκομεία τότε που... ήτανε κι αρκετοί γιατί οι περισσότεροι από αυτούς δεν ήταν από οβίδες ή τις μάχες, αλλά από τα κρυοπαγήματα τους κόβαν τα πόδια, καθότι είχαν... ξέρετε... τα εφόδια ήταν άπλετα, δηλαδή είχε φροντίσει ο Μεταξάς γι' αυτά και το καθεστώς της 4ης Αυγούστου, ήταν οι πρώτοι που κατέβηκαν στην... σ' αυτήν τη διαδήλωση. Οι πρώτοι. Και την κάνανε στο μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη και, βεβαίως το κάναν παντού. Η 28η Οκτωβρίου οφείλεται σ' αυτήν... το γεγονός ότι έχουμε την 28η Οκτωβρίου εμείς σαν εθνική επέτειο, οφείλεται σ' αυτήν τη δράση της αντίστασης, είναι προϊόν της εθνικής αντίστασης. Είναι πράξη εθνικής αντίστασης του ελληνικού λαού. Δεν θα υπήρχε ως εθνική επέτειος. Γιατί τη γιόρταζαν και επέμεναν να τη γιορτάζουν μέχρι και μετά το 2ο Παγκόσμιο... μέχρι και μετά την απελευθέρωση. Μετά την απελευθέρωση το ίδιο το ΕΑΜ τη γιόρταζε, δεν τη γιόρταζε η επίσημη κυβέρνηση. Γιόρταζε μόνο το τέλος του πολέμου, την απελευθέρωση, όχι όμως την έναρξη του πολέμου, την 28η Οκτωβρίου. Ποιος την ανέδειξε; Ακριβώς η εθνική αντίσταση, ακριβώς, δηλώνοντας ότι η εποποιία του Αλβανικού δεν είναι παρά η πρώτη φάση της εποποιίας της εθνικής αντίστασης.

Γι' αυτό, έχει μεγάλη σημασία αυτά τα πράγματα να είναι στοιχεία δικά μας. Είναι στοιχεία που αφορούν όλους τους Έλληνες. Ανεξάρτητα πολιτικής παράταξης. Για πρώτη φορά ο ελληνικός λαός βάζει πάνω απ' όλα την πατρίδα. Δεν έχει καμία σημασία, γι' αυτό και έχει φοβερές... φοβερές ιστορίες, για τον τρόπο που πραγματικά ξαναγράφτηκε η ιστορία της Παλιγεννεσίας μέσα από τον αγώνα της εθνικής αντίστασης και πώς ξανααναπτερώθηκε, πίσω από την πατριδοκαπηλεία και όλο αυτό το φολκλόρ, το άσχημο του 4ου πολιτισμού της 4ης Αυγούστου, μάλλον του τρίτου πολιτισμού και όλες αυτές τις αηδίες και πώς αναγεννήθηκε η έννοια της πατρίδας, που είχε σφιχταγκαλιάσει το φασιστικό καθεστώς, πάνω στα βουνά και μέσα στις πόλεις, μέσα απ' τις γραμμές της αντίστασης. Και ποιοι είμαστε εμείς που σήμερα τη θεωρούμε προϊόν ή συνέχεια του εμφυλίου ή πρώτη βάση του εμφυλίου; Έτσι την αντιλαμβανόταν ο εχθρός. Από πού κι ως πού εμείς θα ενδώσουμε στον δοσιλογισμό; Μόνο οι δοσίλογοι τη θεωρούσαν στοιχείο εμφυλίου. Γι' αυτό και χτυπήθηκε, λοιδορήθηκε, επί δεκαετίες δεν αναγνωριζόταν κι όταν αναγνωρίστηκε γελοιοποιήθηκε σε τέτοιο βαθμό ώστε σήμερα να είναι εκδηλώσεις μνήμης φολκλόρ για το ΚΚΕ ή για διάφορες άλλες οργανώσεις που το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι να εκμεταλλεύονται τη μνήμη και την παρουσία όσων έχουν... όσων επιβιώνουν ακόμη και δεν καταλαβαίνουν τι πουλημένα τομάρια είναι αυτοί που εκμεταλλεύονται τη δική τους ζωή, το αίμα εκατοντάδων χιλιάδων που δόθηκε για την πατρίδα, ρε διάολε. Και κοίταξέ το πόσο φυσιολογικό γινότανε.

Δεν γινόσουν κομμουνιστής για να γίνεις πατριώτης, αλλά πώς ο πατριώτης γινόταν κομμουνιστής, ή μπορούσε να γίνει κάτι άλλο για την κοινωνία, αυτή ήταν η φυσιολογική δραστηριότητα. Αυτή είναι η φυσιολογική εξέλιξη, κατά τη γνώμη μου. Τώρα, αν δε γινόσουν, δεν ήταν κι υποχρεωτικό, εδώ που τα λέμε. Αλλά αυτοί που γινόντουσαν, τα 250 – 300.000 μέλη του ΚΚΕ στην απελευθέρωση, τι ήτανε πριν; Από την ΕΟΝ είχανε ξεπηδήσει και από τη φασιστική επιρροή του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου. Οι βασιλόφρονες, βενιζελικοί, αυτοί γινόντουσαν μετά. Γιατί γινόντουσαν; Γιατί δείχναν, ή μάλλον πιστεύανε το πόσο πατριώτες ήταν αυτοί που μπαίνανε πρώτοι στον αγώνα. Το πόσοι δίναν αίμα. Και τι σχέση μπορεί να' χουν αυτοί με το σημερινό κατακάθι της ιστορίας. Τι σχέση μπορεί να' χουν μ' αυτήν την αριστερά σήμερα. Και γιατί πρέπει να δικαιολογούμε τους δοσίλογους που μας λένε να ξεχάσουμε τη μνήμη μας. Αυτό είναι... αφορά... είναι ιστορική μνήμη για όλους μας. Και, πολύ περισσότερο, να μη μας ξαναοδηγήσουν στο να την ξεχάσουμε ή να την ποτίσουμε με αίμα. Όπως τα κόμματα του εμφυλίου που επιβιώνουν ακόμη στην ελληνική βουλή μόνο και μόνο για να μας διχάζουν.

Τις μέρες της ίδρυσης του ΕΑΜ και ενώ κάνει το ΚΚΕ βεγγέρες υπέρ του εμφυλίου – με αφορμή το ΕΑΜ, υπέρ του εμφυλίου κάνει βεγγέρες – την ίδια στιγμή η Χρυσή Αυγή πηγαίνει στο μνημείο της χούντας, παρακαλώ, για να δοξάσει το Μελιγαλά, τη σφαγή στο Μελιγαλά. Το αν και τι ήτανε στο Μελιγαλά είναι μια μεγάλη συζήτηση, θα την κάνουμε κάποτε, έχει ξεφύγει απ' αυτήν την ιστορία. Αλλά αν είναι δυνατόν, ρε διάολε! Δεν το' φτιαξε η χούντα, παρακαλώ! Και τα μνημεία, και τους δήθεν τάφους κι όλα αυτά τα πράγματα. Της χούντας. Δεν τόλμησε να τα φτιάξει καμία εμφυλιακή κυβέρνηση, ούτε μετεμφυλιακή κυβέρνηση, τα' φτιαξε όλα η χούντα.

Και η μεταπολίτευση; Δείτε τι ωραία, ομαλά βγήκαμε από τη χούντα, τα διατήρησε πλήρως. Για να μπορούμε σήμερα να ξαναλέμε ότι... πώς χωρίζουμε. Εσύ είσαι βουδιστής εγώ είμαι ορθόδοξος, εσύ είσαι αριστερός εγώ είμαι δεξιός. Και άρα γιατί να μην σκοτωθούμε; Αντί να υπερασπιστούμε την πατρίδα και τα αυτονόητα. Γι' αυτό έχει αξία... αξίζει τον κόπο να ψαχνόμαστε. Και μπορούμε να λέμε σαράντα χιλιάδες πράγματα για το τι έγινε ή δεν έγινε, τα λάθη ή και τις σφαγές και τα εγκλήματα κι όλα αυτά τα πράγματα, αλλά ας απαντήσει κάποιος, πότε ξανά στην ιστορία ενός τόπου, μπόρεσε μια τέτοια εθνικοαπελευθερωτική οργάνωση να αποκτήσει τέτοιο κύρος και τέτοια δύναμη μέσα στο λαό. Και μη μου πει κανένας για τους τζιχαντιστές, όπως μου απάντησε ένας χρυσαυγίτης, ηλίθιος! Έλεος! Έλεος! Λοιπόν. Ας απαντήσει κάποιος πώς μπόρεσε, κι όποιος πιστεύει ότι πίσω απ' αυτά ήταν μια σκοτεινή συνωμοσία κάποιων... ξέρω γω...  ακρίδων... η... πώς το λένε... κόκκινων... κατσαρίδων, θα πρέπει να απαντήσει σ' αυτό ακριβώς το ερώτημα. Πώς γίνεται; Πώς γίνεται; Γιατί στην ιστορία άλλες, βίαιες οργανώσεις, με εκβιασμό και συνωμοσία, δεν απέκτησαν αυτό το κύρος κι αυτή τη μεγάλη, πραγματικά μεγάλη εθελοντική συμμετοχή. Που ακόμη και σήμερα, ακόμη και σήμερα δεν γνωρίζουμε το μέγεθος και την έκταση που πιθανότατα να ήταν πολύ μεγαλύτερη. Τα διδακτορικά τώρα που βγαίνουν – λίγα απ' αυτά είναι αξιόλογα, αλλά αυτά που είναι αξιόλογα – πραγματικά δείχνουν μία έκταση η οποία είναι εντυπωσιακή. Γι' αυτό και χρειάστηκαν τρεις δεκαετίες σφαγών μετά την... μετά τον εμφύλιο. '50, '60, '70, ουσιαστικά. Σφαγές, εκτελεστικά αποσπάσματα, εκτοπίσεις, τόποι ανανήψεως. Σε ποιο λαό διάρκεσε τέτοια περίοδος ολόκληρη. Πείτε μου, ρε παιδιά, σε ποια χώρα! Για να σβήσει το μίασμα.

Παρά το γεγονός ότι είχε ηττηθεί με τους χειρότερους δυνατούς όρους και μια πολιτική ηγεσία που είναι τουλάχιστον ανάξια για να' ναι επικεφαλής. Και το γεγονός ότι ήταν ανάξια να' ναι επικεφαλής - γιατί σήμερα δεν είναι... είναι πράκτορες οι άνθρωποι – ήταν ανάξια, φάνηκε από το γεγονός ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας δεν κατόρθωσε ούτε μία φορά στην ιστορία του από τότε, να ξανααποκτήσει την αίγλη και τη μεγάλη λαϊκή απήχηση που είχε τότε. Δεν κατάλαβε τι είχε φτιάξει, αν θεωρήσουμε ότι το είχε φτιάξει το ίδιο. Γιατί αν το είχε φτιάξει το ΚΚΕ τότε γιατί δεν απαντάτε, ρε αδέρφια, γιατί δεν το ξανάφτιαξε; Γιατί δεν μπόρεσε ποτέ ξανά να το φτιάξει; Ή μήπως είχανε πονηρέψει οι άλλοι; Ή μήπως δεν περνάγαμε αντίστοιχες καταστάσεις; Γιατί δεν ξαναφτιάχτηκε; Γιατί δεν ξαναφτιάχτηκε μες στη χούντα; Γιατί δεν ξαναφτιάχτηκε ποτέ; Παρά το γεγονός ότι το μεγάλο πρόβλημα της επίσημης πολιτικής τάξης τότε, ήταν πάντα μην προκύψει ένα νέο ΕΑΜ. Μην προκύψει ένα νέο ΕΑΜ. Αλλά ευτυχώς από τη μια η πόλωση της δεξιάς, από την άλλη οι ηγεσίες της αριστεράς, φρόντισαν ώστε να μην ξαναϋπάρξει ένα τέτοιο κίνημα. Μέχρι σήμερα. Μέχρι σήμερα.

Για να καταλάβουμε το γιατί είναι τόσο δύσκολο  να συμβρεθείς με δυνάμεις που λέμε τα ίδια πράγματα, ή έχουμε κοινά προγράμματα, προτάγματα κι είναι τόσο δύσκολο να έχουμε κοινή δράση. Κοινή δράση. Είναι έξω απ' την κουλτούρα για δυνάμεις που υποτίθεται ότι έχουν καταγωγή ή αντλούν διδάγματα από το ΕΑΜ. Ποτέ ξανά δεν έγινε. Έχει ενδιαφέρον, ένα από τα τελευταία του βιβλία, απ' τις εκδόσεις Φιλίστωρ, του Γεωργίου Ράλλη, που λέει ακριβώς αυτό. Εμείς συνεργαστήκαμε, λέει, ακόμη και με τη χούντα, γιατί, λέει, ο πανικός μας ήταν πάντα ότι η αριστερά και το κέντρο θα φτιάξει το νέο ΕΑΜ. Αυτό ήταν και στο συμβούλιο του στέμματος, το 1965 Σεπτέμβρης, όταν του λέγανε τότε στο συμβούλιο του στέμματος του Γεωργίου Παπανδρέου, μα τι κάνεις, είσαι τρελός; Στη βάση φτιάχτηκε ήδη νέο ΕΑΜ. Γιατί τότε οι διαδηλωτές της Ένωσης Κέντρου και της ΕΔΑ είχανε ενωθεί από κοινού, στον  νέο ανένδοτο, στα Ιουλιανά. Λέει, μην ανησυχείτε, θα κάνουμε εκλογές και θα τους διαιρέσουμε. Γιατί το κάθε κόμμα θα κοιτάξει το τι ψηφουλάκια θα κυνηγήσει από μόνο του. Κι επειδή στην ηγεσία δεν υπάρχει συνεργασία κι ούτε πρόκειται να υπάρξει, θα τους διαιρέσουμε. Είναι ο καλύτερος τρόπος να διαιρέσουμε τον κόσμο. Αλλά επειδή φοβόντουσαν ότι ακόμα και με εκλογές δεν πρόκειται να γινόταν αυτά που τους υποσχόταν ο Γεώργιος Παπανδρέου, κάναν τη χούντα. Και εξασφάλισαν με τη μεταπολίτευση, ότι δεν πρόκειται ξανά να ξαναϋπάρξει ούτε καν η ιδέα του ΕΑΜ. Το πώς το κατορθώσαν, είναι μια μεγάλη συζήτηση, ιστορική.

Γ. Αθανασιάδης: Μάλιστα. Λοιπόν. Κλείνουμε;

Δ. Καζάκης: Ναι. Έχουμε... απλά έχουμε πάρα πολλά μηνύματα, δυστυχώς δεν έχουμε τη δυνατότητα... μια κι έχουμε προκαλέσει πολλά...

Γ. Αθανασιάδης: Ε, ναι, είναι μια μεγάλη συζήτηση η εθνική αντίσταση γιατί έχει φροντίσει μέχρι τώρα να μείνει στην αφάνεια το πιο σημαντικό και το πιο ένδοξο, αν θέλεις, μέρος αυτής της λαϊκής δράσης στην περίοδο της κατοχής.

Δ. Καζάκης: Λοιπόν. Ελπίζω να βοηθήσαμε, τουλάχιστον στο βαθμό που μπορούμε να βοηθήσουμε να προσεγγιστούν ορισμένα πράγματα, απλά να βάζουμε το μυαλό μας και γενικά, ν' αφήσουμε τις κομματικές τσίμπλες απ' τον εγκέφαλο που έχουμε όλοι. Ή, αν θέλουμε, το πώς μας έχουνε μάθει να διαβάζουμε την ιστορία. Και ν' αναρωτιόμαστε, ρε, πώς γίνεται να γίνει κάτι όταν τέλος πάντων όλα αυτά τα πράγματα κινόντουσαν από νήματα από κάτι σκοτεινούς τύπους, οι οποίοι ήταν κλειστοί σε κάποια δώματα; Πώς γίνεται αυτό το πράγμα; Η ιστορία δεν έχει επιβεβαιώσει ποτέ ξανά τέτοιες καταστάσεις. Πώς γίνονται αυτά τα πράγματα; Πώς γίνεται να συρρέει ένας ολόκληρος λαός; Γιατί ήθελε μέσα από κει; Και το πώς, με ποιο τρόπο το κατόρθωσε. Κι αντί απ' αυτό να βγάζουμε συμπεράσματα για το σήμερα, το μόνο που ξέρουμε να κάνουμε, είναι να λέει ... να κοιτάει ο καθένας τον πισινό του και να δει τι βατσίνα του' χει βάλει ο παππούς του ή ο πατέρας του ή η μάνα του οτιδήποτε, ανάλογα σε ποιο κομματικό μαντρί τον έχει τάξει από πριν καν γεννηθεί.

Γ. Αθανασιάδης: Ωραία. Κλείνουμε λοιπόν. Φίλες και φίλοι, αυτήν την εκπομπή να την κρατήσετε και σαν σεμινάριο, ήτανε μια αναφορά στην εθνική αντίσταση, με αφορμή την επέτειο της ίδρυσης του ΕΑΜ και να σας χαιρετήσουμε εδώ, τιμώντας τους αγωνιστές για την πατρίδα και την ελευθερία. Γεια σας.

 

 

 

 

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ